Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 400 (book page 328)

क्षुद्ररोगाधिकार:

399
401
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 328 क्षतज, क्षयजकास चिकित्सा य:क्षतक्षयकृतश्च भवेत्तं। कासमामलकगोक्षुरखर्जू॥ रप्रियालमधुकोत्पलभाडींर्। पिप्पलीकृतसमांशविचूर्णम्॥ 24॥ शर्कराघृतसमेतमिदं मं़वक्षमात्रमवभ़य समक्षम्॥ क्षीरभुक् क्षपयतीह समस्तं। दीक्षितो जिनमते दुरितं वा॥ 25॥ भावार्थ : आमला, गोखरू , खजूर, चिरौंजी मुलैठी, नीलकमल, भारंगी, पिप्पली इनको समान अंश में लेकर चूर्ण बनावें। इससे, एक तोला चूर्ण को घी व शक्कर मिलाकर शीघ्र भक्षण करें और दूध के साथ भोजन करते रहें, तो यह समस्त क्षत व क्षय से उत्पन्न कास को नाश करता है, जैसा कि जैनमत में दीक्षित व्यक्ति कमोँ को नाश करता है। सक्रुपयोग शालिमाषयवषष्टिकगोधूमप्रभृष्ट - वरपिष्टसमेतम्॥ माहिषं पय इहाजयगुडामयाम्। पाययेत् क्षयकृतक्षयकासे॥ 26॥ भावार्थ : चावल, उडद, जै, साठीधान्य, गेंहू इनको अच्छी तरह भूनकर पीसें, इस में घी गुड मिलाकर भैंस के दूध के साथ पिलाने से क्षयज कास नाश होता है। अथ विरसरोगाधिकार: विरसनिदान व चिकित्सा दोषभेदविरसं च मुखं प्रक्षालयेत्तदनुरूपकषायै:॥ दंतकाष्टकबलग्रहगणडूषैषधैरपि शिरोःतिविरेकै:॥ 27॥ भावार्थ : (दोष भेदानुसार) वात आदि दोषों से, मुख का रस विपरीतv (जायका खराब) हो जाता है, इसे विरस कहते हैं, इस रोग में तत्तद्रोषनाशक व मुख के रस से विपरीत रस से युक्त औषधि से सिद्ध कषायों से मुख को धोना चाहिए एवं अनुकूल दंतुन से दंतधावन योग्य औषधि से कवलधारण, गणडूष व शिरोविरेचन कराना हितकर होता है। अथ तृष्णारोगाधिकार: तृष्णानिदान दोषदूषितयकृत्लिहया संपिडितस्य गलतालुविशोषात्॥ जायते बलवती हृदि तृष्णा। सा च कास इव पंचविकल्पा॥ 28॥ 1. जैसे कि कफोद्रेक से मुख नमकीन, पित्तोद्रेक से खट्टा कडुआ, वातोद्रेक से कष्ै∂ा होता है।