Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 569 (book page 497)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

568
570
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 497 भावार्थ : पित्त दोषोत्पन्न रोगों में घृत को शक्कर के साथ मिला कर पीना चाहिए। वातज रोगों में सैंधानमक व गरम पानी के साथ पीना चाहिए। कफज रोगों में त्रिकटु व क्षर मिला कर पीना चाहिए ऐसा तजरा लोगों का मत है। अच्छपान के योग्य रोगी व गुण नरो यदि क्लेशपरो बलाधिक: स्थिरस्स्वयं स्नेहपरोःतिशीतले। पिबेदृतै केवलमेव तfृतं सदाच्छपानं हि हितं हितैषिणाम्॥ 9॥ भावार्थ : जो मनुष्य बलवान् है, स्थिर है, परन्तु दु:ख से युक्त हैं, यदि वह स्नेहन क्रिया करना चाहता है तो शीत ऋतु (हेमंत शिशिर) में वह केवल (अकेला) घृत को ही पीवें। यह बात ध्यान में रहे कि अच्छ (अकेला ही शक्कर आदि न मिला कर) घृत के पीने में ही उसको हित है अर्थात् वह विशोष गुणदायक होता है। घृतपान की मात्रा कियत्प्रमाणं परिमाणमेति तद्धृतं तु पीतं दिवसस्य मध्यत:। मदक्लमग्लानिविदाहमूच्र्छनात्यरोचकाभावता एव शोभनम्॥ 10॥ भावार्थ : पीये हुए घृत की जितनी मात्रा (प्रमाण) मध्याह्वकाल (दोपहर) तक मद, क्लम, ग्लानि, दाह, मूच्र्छा व अरुचि को उत्पन्न न करते हुए अच्छी तरह पच जावे, उतना ही घृत पीने का प्रशस्त प्रमाण समझाना चाहिए। (यह प्रमाण मध्यम दोष वालों को श्रोष्ठ माना है)। सभक्रघृतपान मृदुं शिशु स्थूलमतीवदुर्बलं पिपासुमाजयद्विषमत्यरोचकम्। सुदाहदेहं सुविधानता≤शं सभक्रमेवात्र घृतं प्रपाययेत्॥ 11॥ भावार्थ : बालक, मृदु प्रकृति वाले, स्थूल, अत्यन्त दुर्बल, प्यासे, घी पीने में नफरत करने वाले, अरोचकता से युक्त, दाह सहित देह वाले एवं इन सदृश रोगियों को भोजन के साथ ही घृत पिलाना चाहिए अर्थात् अकेला घी न पिलाकर, भोजन (भात, रोटी आदि) में मिलाकर देना चाहिए। सद्य स्नेहन प्रयोग सपिप्पलीसैंधवमस्तुकान्वितं घृतं पिबेद्रै़यनिवारणं परम्। सशर्कराजयं पयसैव वा सुखम् पयो यवागूमथवाल्पतणडुलाम्॥ 12॥ सितासिताजयै: परिदुह्य दोहनं प्रपाय रै़यात्परिमुच्यते नर:। कुलत्थकोलाम्लपयोदधिद्रवै: विपक्वमप्याशु घृतं घृतोत्तमम्॥ 13॥