Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार:
345
भावार्थ : दोषों की अपेक्ष से लिए गए (जिन की जहाँ जरूरत हो) सम्पूर्ण औषधियों से
संयुक्त अथवा सिद्ध घृत के पीने से नवीन प्रतिश्याय रोग (अपक्व) शमन होता है एवं इस पर
(पाक्वार्थ) स्वेद, अमयंग (मालिश), सोंठ, मिरच, पीपल आदि से गणडूष, वमन आदि शुद्धि विधान
का प्रयोग करना चाहिए। कालांतर में जो पक्व हो गया है जिसका कफ गाढा होता है, उसे नस्यप्रयोग
करके बहाना चाहिए।
वात, पित्त, कफ, व रक्तज प्रतिश्यायचिकित्सा
वाते पंचप्रकटलवणैर्युक्तसर्पि: प्रशस्तं।
पित्ो तिक्तामलकमधुरै: पक्वमेतच्चा रक्ते।
श्लेष्मणयुष्णैरतिकटुकतिक्तातिरू़ै: कषायै:॥
पेयं विद्वद्विहितविधिना तत्प्रतिश्यायशांत्यै॥ 97॥
भावार्थ : यदि वह प्रतिश्याय वातज हो तो घृत में पंच लवण मिलाकर पीना अच्छा है। पित्तज
व रक्तज हो तो कडवा आम्ल व मधुर रसयुक्त औषधियों से पकाया हुआ घृत पीना हितकर है। कफज
प्रतिश्याय में उष्ण अतिकटुक तिक्त, रूक्ष और कष्ैली औषधियों से सिद्ध घृत को विधिपूर्वक पिलावें
तो प्रतिश्याय की शांति होती है।
प्रतिश्याय पाचन के प्रयोग
पाकं साक्षद्व्रजति सहसा सोष्णशुंठीजलेन।
क्षीरेणापि प्रवरमधुशिग्रुप्रयुक्ताद्र्रकेण॥
ती़णैर्भक्रै: कटुकलकलायाढकीमुद्रयूष्ै:।
कैलत्थाम्लैर्मरिचसहितैस्तत्प्रतिश्यायरोगा:॥ 98॥
भावार्थ : शुणठी से पकाये हुए गरम जल को पिलाने से, लाल सेंजन व आर्द्रक से सिद्ध दूध
के पीने से, ती़णभक्र राई, कल (बेर) मटर, अरहर व मूंग इनसे सिद्ध यूष (दाल) से और मिरच के
चूर्ण से सहित कुलथी का कांजी के सेवन से प्रतिश्याय रोग शीघ्र ही पक जाता है।
सिन्नपातज व दुष्ट प्रतिश्यायचिकित्सा
सोष्णक्षरै: कटुगणविपक्वैर्घृतै: वावपीडै-
स्ती़णैर्नस्यैरहिमपरिष्ोकावगाहावलेहै: ॥
गणडूष्ैर्वा कवलबहुधूमप्रयोगानुलेपै:।
सद्य: शाम्यत्यखिलकृतदुष्टप्रतिश्यायरोग:॥ 99॥
भावार्थ : सर्वदोषों से दूषित दृष्ट प्रतिश्यायरोग उष्ण, क्षर, कटु औषधि वर्ग से पकाया हुआ