Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 416 (book page 344)

क्षुद्ररोगाधिकार:

415
417
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 344 पक्वो वा स्यादथ च सहसापक्वएवात्र साक्षत्। सोयं रोगो भवति विषमस्सर्वजस्सर्वलगिं:॥ 93॥ भावार्थ : जो प्रतिश्याय बार-बार होकर अकस्मात् शीघ्र पककर अथवा बिना पक्व ही उपशम होता है, फिर बार-बार होकर मिटता है एवं जिसमें सर्वदोषों के चिह्न प्रकट हो जाते हैं, इसे सिन्नपातज प्रतिश्याय कहते हैं। दुष्ट प्रतिश्याय लक्षण शीघ्रं शुष्यत्यथ पुनरिह क्लिद्यते चापि नासा। स्रोतो रोधादतिबहुकफो नह्यते तत़्ाणोन॥ वैकल्यं1 स्यात् ब्रजति सहसा पूतिनिशवासयोगा-। गंधं संर्व स्वयमिह नवेत्येव दुष्टाख्यरोगी॥ 94॥ भावार्थ : जिसमें नासारंध्र शीघ्र सूख जाता है पुन: गीला हो जाता है वृद्ध कफ स्रोतों को रोक देता है, अतएव नाक रुक जाता है और कभी सहसा खुल जाता है। निशवास दुगँध होने के कारण उसे किसी प्रकार का गंध का रान नहीं होता है, इसे दुष्टप्रतिश्याय रोग कहते हैं। प्रतिश्याय की उपेक्ष का दोष सर्वे चैते प्रकटितगुणा ये प्रतिश्यायरोगा। अर्ैर्दोषप्रमथनगुणोपेक्षिता: सर्वदैव॥ साक्षत्कालांतरमुपगता दुष्टतामेति कृच्छ्रा:। प्रत्याख्येया क्षयविषमरोगावहा वा भवंति॥ 95॥ भावार्थ : ये उपर्युक्त सर्व प्रकार के जिन के लक्षण आदि कह चुके हैं ऐसे प्रतिश्याय रोगोे के अरान से दोष दूर नहीं किया जायेगा अर्थात् सकाल में चिकित्सा न करके उपेक्ष की जायेगी तो कालांतर में जाकर वे बहुत दूषित होकर कष्टसाध्य, वा प्रत्याख्येय (छोडने योग्य) हो जाते हैं अथवा क्षय आदि विषम रोगों को उत्पन्न करते हैं। प्रतिश्यायचिकित्सा दोषापेक्ष - विहितसकलैर्भेषजैस्संप्रयुक्तो। सर्पि:पानाच्छमयति नवोत्थं प्रतिश्यायरोगं॥ स्वेदामयंगत्रिकटुबहुगणडूषणै: शोधनाद्यै:॥ पक्वंकालाfनतरकफं स्रावयेन्नस्यवर्गै: ॥ 96॥ 1. वैद्य इति पाठांतरं।