Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 359 (book page 287)

शिरोरोगाधिकार:

358
360
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 287 षट् पटल इमे च साक्षत्पटले स्ववत्र्मनि । तथैव चत्वार्यपि चक्षुष: पुटम् ॥ भवेच्चा घोरं तिमिरं च येषु तत् । विशोषतस्सर्वगतामयान्ब्रुवे॥ 129॥ भावार्थ : दो पटल (परदे) तो वत्र्म में होते हैं। इसी प्रकार चार पटल नेत्र गोलक (इक्ष) में होते हैं। इन्हीं नेत्र गोल के चार पटलों में तिमिर नामक घोर व्याधि होती है। आगे सम्पूर्ण नेत्रगत रोगों के वर्णन विशोष रीति से करेंगे। अभिष्यंदवर्णनप्रतिज्ञा समस्तनेत्रामयकारणाश्रयान्। ब्रवीम्यभिष्यंदविशोषनामकान्॥ विचार्य1 तत्पूर्णमपक्रमंच त-। द्विशोषदोषप्रभावाखिलामयान्॥ 130॥ भावार्थ : समस्त नेत्र रोगों के कारण व आश्रयभूत तत्तद्विशोष दोषों से उत्पन्न, अभिष्यंद इस विशोष नामधारक, सम्पूर्ण रोगों को कहते हुए उनकी सम्पूर्ण चिकित्सा को भी कहेंगे। वाताभिष्यंद लक्षण सतोदभेदप्रचुरातिवेदना। विशोषपारूष्यसरोमहर्षणम्॥ हिमाश्रुपातोः शिशिराभिनंदनं । भवत्याभिष्यंद तदेव मारुतम्॥ 131॥ भावार्थ : जिस इक्षरोग में, आँखों में तोदन भेदन आदि नाना प्रकार की अत्यन्त वेदना, कडापन व रोमांच होता हो, ठणडे आँसू (जल) गिरते हो और गरम उपचार अच्छा मालूम होता हो, उसे वातभिष्यंद अर्थात् वातोद्रेक से उत्पन्न अभिष्यंद जानना चाहिए। वातभिष्यंद चिकित्सा । पुराणसर्पि: प्रविलिप्तमक्षित। द्विशोषवातनगणै: श्रुतांबुना॥ सुखोष्णसंस्वेदनमाशु कारयेत् । प्रलेपयेत्ौरहिमैस्ससैंधवै:॥ 132॥ भावार्थ : उस (वाताभिष्यंद से पीडित आँख) पर पुराने घी का लेपन करके वातनाशक गणोक्र औषधियों से पक्वअन्य उष्ण जल से अच्छी तरह से स्वेदन कराना चाहिए। उन्हीं वातनाशक औषधियों में सेंधा नमक मिलाकर कुछ गरम करके उस पर लेपन करना चाहिए। वाताभिष्यंद में विरेचन आदि प्रयोग ततश्च सुस्निग्धतनुं विरेचयेत् । सिराविमोक्षैरपि बस्तिकर्मणा॥ जयेत्समस्यै: पुटपाकतर्पणै: सुधूमनिस्वेदनपत्राबंधनै: ॥ 133॥ भावार्थ- इसके बाद रोगी को स्नेहन करके विरेचन कराना चाहिए। सिरा विमोक्ष व बस्तिकर्म 1. व्यपोह्य इति पाठांतरं।