Skip to content

Chapter 20 · Compendium of the science and rules of method

PDF page 516 (book page 444)

शास्त्रासंग्रहाधिकार:

515
517
Open chapter 20 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शास्त्रासंग्रहाधिकार: 444 v. “रोग” यह सामान्य शब्द लिखने पर भी समझाना चाहिए कि ये साठ उपक्रम व्रण रोगों को जीतने के लिए हैं। क्योंकि तंत्रांतर में ““व्रणस्य षष्टिरूपक्रमा मावंति”” ऐसा उल्लेख किया है। भावार्थ : रोगों के उत्पत्ति के लिए वात, पित्त, कफ, रक्त, सिन्नपात (त्रिदोष) व अभिघात इस तरह छह प्रकार के कारण हैं। अभिघातजन्य रोग को छोडकर बाकी के रोगों के पाँच प्रकार के (वात, पित्त, कफ रूप सिन्नपातजन्य) लक्षण होते हैं। त्वक् (त्वचा) शिरा अस्थि (हडिु) संधि (जोड) धमनी, जठरादिक (अमाशय, पक्वाशय, यकृत, प्लीहा आदि)मर्म व स्नायु ये आठ प्रकार के रोगोें के अधिष्ठान हैं, ऐसा महर्षियोँ ने कहा है। साठ प्रकार के उपक्रम व चतुर्विधकर्म सर्वचिकित्सितान्यपि च षष्टिविकल्पविकल्पिता-। नि क्रमतो ब्रवीमि तनुशोषणलेपनतिन्नष्ोचना-॥ मयंगशरीरतापन - निबंधनलेखनदारणांग वि-। म्लाषननस्यपानकबल - ग्रहवेधनसीवनान्यपि॥ 4॥ स्नेहनभेदनैषणपदाहरणास्र - विमोक्षणांगसं-। पीडनशोणितस्थितकषाय- सुकल्कघृतादितैलनि-॥ र्वापणमंत्रवर्तिवमनाति - विरेचनचूर्णसबा्रणो। धदूपरसक्रियासमवसादनसोद्धतसादनादपि॥ 5॥ छेदनसोपनाहमिथुनाजय - विषघनशिरोविरेचनो। त्पत्रसुदानदारुणमृदूकरणाग्नियुतातिकृष्णक॥ र्मोत्तरबस्ति - विषघनसुबृंहणोग्रसक्षरसित। क्रिमिघनकरणान्नयुताधि - करक्षाणान्यपि॥ 6॥ तेषु कषायवर्तिघृततैलसुकल्ककरसक्रियाविचू-। र्णनान्यपि सप्तधैव बहुशोधनरोपणतश्चतुर्दश-॥ षष्टिरुपक्रमास्तदिह कर्म चतुर्विधमगिAशस्त्रास-। क्षरमहैषधैरखिलरोगगणप्रशमाय भाषितं॥ 7॥ भावार्थ : उन रोगों1 का समस्त चिकित्सा क्रम साठ प्रकार से विभक्र है जिनको अब क्रमश: कहेंगे। 1. शोषण (सुखना) 2. लेपन (लेप करना) 3. सेचन (तरडे देना) 4. अमयंग, (मलना) 5. तापन (तपाना-स्वेद) 6. बंधन (बांधना) 7. लेखन ( खुरचना ) 8. दारण (फाड देना ) 9. विम्लापन ( विलयन करना ) 10. नस्य, 11. पान, 12. कबलग्रहण (मुख में औषध धारण करना) 13. व्यधन (वींधना) 14. सीवन (सीना) 15. स्नेहन (चिकना करना) 16. भेदन (चिरना) 17. एषण (ढूंढना)