Skip to content

Chapter 20 · Compendium of the science and rules of method

PDF page 515 (book page 443)

514
516
Open chapter 20 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

अथ वशिं: परिच्छेद: मंगलाचरण वीरजिनावसानवृषभादि - जिनानभिवंद्य। घोरसंसारमहार्णवोत्तरणकारण - धर्मपथोपदेशकान्॥ सारतरान् समस्तविषमामयकारणलक्षणाश्रयै-। र्भूरिचिकित्सितानि सहकर्मगणै: कथ्याम्यशोषत:॥ 1॥ भावार्थ : घोर संसाररूपी महान् समुद्र को तारने के लिए कारणभूत, धर्म मार्ग का उपदेश देने वाले, श्रोष्ठ व पूजय वृषभादि महावीर पयँत तीथँकरों की वंदना कर समस्त विषम रोगों के कारण, लक्षण, अधिष्ठान व (रोगों को जीतने के लिए) अनेक प्रकार के सम्पूर्ण चिकित्सा विधानों को, उनके सहायभूत छेदन-भेदन आदि कमोँ (क्रिया) के साथ-साथ इस प्रकरण में वर्णन करेंगे, ऐसी आचार्य प्रतिज्ञा करते हैं। सप्त धातुओं की उत्पत्ति आह्तसान्नपानरसतो रुधिरं, रुधिराच्चा मांसम-। स्मादपि मांसतो भवति मेद, इतोःस्थि ततोःपि॥ मज्जात:शुभशुक्रमित्यभिहिता, इह सप्तविधाश्चधातव:। सोष्णसुशीतभूतवशतश्च विशोषितदोषसंभवा:॥ 2॥ भावार्थ : मनुष्य जो अन्नपानादिक का ग्रहण करता है वह (पचकर) रस रूप में परिणत होता है। उस रस से रुधिर, रुधिर (रक्त) से माँस, माँस से मेद, मेद से अस्थि, अस्थि से मज्जा, मज्जा से वीर्य (शुक्र) इस प्रकार सप्त धातुओं की उत्पत्ति होती है और वे सात धातु उष्ण व शीत स्वभाव वाले भूतों की सहायता से विशिष्ट वातादि दोषों से उत्पन्न होने वाले होते हैं। अर्थात् धातुओं की निष्पत्ति में भूत व दोष भी मुख्य सहायक कारण हैं। रोग के कारण लक्षणाधिष्ठान षड्विधकारणान्यनिलपित्तकफासृगशोषताोभिघा-। तक्रमतोःभिघातरहितानि पंच सुलक्षणान्यपि॥ त्वक्च्छिरोःस्थिसंधि - धमनीजठरादिकर्मनिर्मल-। स्नायुयुताष्टभेदनिजवासगणा: कथिता रुजामिह॥ 3॥