Skip to content

Chapter 11 · Treatment of the major diseases, part one

PDF page 251 (book page 179)

महामयाधिकार:

250
252
Open chapter 11 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महामयाधिकार: 179 तैरेव सक्रुप्रकरैर्विपक्वान् भ़यानपूपसकलानि सपूर्णकोशान्। धानानुदं भानपिशष्कु लीका-स्तं भक्षयेदखिलकुष्ठमहामयात्र्त:॥ 108॥ भावार्थ : कुष्ठ रोगी के लिए उपर्युक्त प्रकार के सत्थुवों के साथ पकाये हुए भ़य, पुआ, पोळी व पूरी शष्कुली आदि खाने को देना चाहिए। दंती त्रिावृच्चिात्राकदेवदारु - पूतीकसत्रिाकटुकत्रिाफलासुगंधि॥ प्रत्येकमेवं कुडवप्रमाणं। चूणँ भवेदमलती़णरजोःर्धभागम्॥ 109॥ प्रागाजयकुंभं पुनरग्निदग्धं। जंबूकपित्थसुरसाम्रकमातुंलग॥ पत्रैर्विपक्वं परिघैतमंत-गँधोदकैर्मरिचमागधिकाविचूर्णो:॥ 110॥ सच्छर्करांभ:परिमिश्रितैस्तै - र्लिप्तान्तरं कुसुमवासितरूपितांत:॥ बा±यं दृढं सूत्राकृतोरुबद्धम्। कृत्वोक्रभेषजक्चिूर्णमिह क्षिपेत्तत् ॥ 111॥ तस्मिन्गुडस्यार्धतुलां निधाय। सारोदकस्य कुडबाष्टकमिश्रितं तत्॥ सम्यक्पिधायास्य घटस्य वक्त्रां। संस्थापयेदधिकधान्ययवोरुकूपे॥ 112॥ एवं समस्तानमृतप्रयोगान्। संयोजयेत्काथितमार्गत एव सर्वान्॥ संस्कार एषोःभिहितस्समस्त:। सर्वौषधादारघटे विधेयम्॥ 113॥ उधदृत्य तत्सप्तदिनाच्चा पक्षत्। मासादत: प्रचुरगंधरसं सवीयँ। तद्धक्षयेदाग्निबलानुरूपम्। कुष्ठप्रमेहोदरनाशहेतुम्॥ 114॥ भावार्थ : जमालगोटे की जड, चित्रक, देवदारु, पूतीकरंज, निशाेध, त्रिाकटु, त्रिफला, पीपलमूल इनको प्रत्येक को कुडुब (16 तोला) प्रमाण लेकर उनका चूर्ण कर और उसमें अर्ध भाग (8 तोला) लोहे के चूर्ण (भस्म) की मिलावें, यह चूर्ण तैयार रखें। एक घी का घडा लेकर उसे अग्नि में जलावे एवं जामुन, कैथ, आम्र, तुलसी, मातुलुंग इनके पत्तों को उसमें पकाकर पुन: गंधोदक (चंदन, नेत्रवाला, खश आदि गंध द्रव्यों के कषाय) से उसे अच्छी तरह धोना चाहिए। फिर शक्कर के पानी से मिश्रित कालीमिरच, पीपल के चूर्ण को घडे के अंदर लेपन कर सुगंध पुष्पों द्वारा उसे सुगंधित करें। पश्चात् बाहर से अच्छी तरह उसे डोरों से बुनना चाहिए, जिससे वह सुरक्षित रहे। इस प्रकार संस्कार किए गए घडे में ऊपर तैयार किए हुए चूर्ण को डाल देवें, उसमें अर्ध तुला ढाई सेर एवं आठ कुडुब प्रमाण खदिर का काढा मिलाकर उसके मँुह को अच्छी तरह बंद कर कोई धान्य कूप (धान व जै से भरा हुआ गIा) में गाडना चाहिए। इसी विधि से सम्पूर्ण अमृततुल्य प्रयोगों को तैयार करना चाहिए। तात्पर्य सम्पूर्ण अरिष्टों को बनाने की विधि यही है। उस औषधि के आधारभूत घट का संस्कार उपर्युक्त विधि से ही करना चाहिए।