Skip to content

Chapter 17 · Treatment of minor diseases, part five

PDF page 441 (book page 369)

क्षुद्ररोगाधिकार:

440
442
Open chapter 17 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 369 भावार्थ : उपर्युक्त प्रकार के पाणडुरोगों से पीडित रोगी को सबसे पहले वमन विरेचनादि से शरीर शोधन करना चाहिए। हरड, बहेड, आँवला, सोंठ, मिरच, पीपल इनके चूर्ण को अथवा हल्दी दारुहल्दी, सोंठ, मिरच, पीपल इनके चूर्ण को लोहभस्म के साथ घी मिलाकर सतत् चाटना चाहिए। पाणडुरोगघन योग अपि विडंगयुतत्रिाफलांबुदान्। त्रिाटुचित्राकधात्रयजमोदकान्। अति विचूणर्य गुडान् सघृताप्लुतान्। निखिलसारतरूदकसाधितान्॥96॥ इति विपक्वमिदं बहलं लिहन्। जयति पाणडुगदानथ कामलाम्॥ अपि च शर्करया त्रिाकटुं तथा। गुडयुतं च गवां पय एव वा॥ 97॥ कामला की चिकित्सा यदिह शोफचिकित्सितमीरितं तदपि कामलिनां सततं हितम्। गुडहरीतकमूत्रासुभस्मनिसृतजलं यवशालिगणैदनम्॥ 98॥ भावार्थ : वायविडंग, त्रिफला (सोंठ, मिरच, पीपल) नागरमोथा, त्रिकटु, चित्रक, आमला, अजवाईन इनको अच्छी तरह चूर्णकर घी व गुड में भिगोयें। फिर इसमें शालसारदि गणोक्र वृक्षों के क्वाथ डालकर तब तक पकावें, जब तक वह अवलेह के समान गाढा न हो। यह इस प्रकार सिद्ध औषध सर्व पाणडुरोगों को जीतता है। एवं कामला रोग को भी जीतता है तथा शक्कर के साथ त्रिकटु अथवा गुड के साथ गाय का दूध सेवन करना भी हितकर है। शोफ विकार के लिए जो चिकित्सा कही गई है उसका उपयोग कामला में करना हितकर है। गुड, हरड गोमूत्र, लोहभस्म इनको एकत्र डालकर पकावें। यह काढा देना और जै शालि आदि भोजन के लिए उपयोग करना हितकारी होता है। पाणडुरोग का उपसंहार एवं विद्वान कथितगुणवान् अप्यशोषान विकारान्। रात्वा दोषप्रशमनपरैरैषधैस्साध्येत्तान्॥ कार्य यस्मान्न भवति विना कारणैद्र्विप्रकारैर्भूयो भय: तदनुकथनं पिष्टसंपेषणार्थम्॥ 99॥ भावार्थ:- इस प्रकार उपर्युक्त रोगों के व अन्य सर्व विकारों के दोष क्रम को विद्वान् वैद्य जानकर उनको उपशमन करने वाले योग्य औषधियों से उनकी चिकित्सा करें। यह निश्चित है कि बिना अंतरX व बहिरX कारण के कार्य होता ही नहीं। इसलिए बार-बार उसका कथन करना वह पिष्टपेषण के लिए हो जायेगा।