Skip to content

Chapter 17 · Treatment of minor diseases, part five

PDF page 442 (book page 370)

क्षुद्ररोगाधिकार:

441
443
Open chapter 17 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 370 अथ मूच्र्छाेन्मादापस्माराधिकार: मूच्र्छाेन्मादावपि पुनरपस्माररोगोःपि दोषै। रंतर्बाह्याखिलकरण - संछादकैर्गैणमुख्यै:॥ उत्पन्नस्ते तदनुगुणरूपैषधैस्तान्विदित्वा। सर्वेष्वेषु प्रबलतरपित्तं सदोपक्रमेत॥ 100॥ भावार्थ : मूच्र्छा (बेहोश हो जाना) उन्माद (पागल हो जाना) व अपस्मार (मिर्गी) रोग, बाह्यांमयतर कारणों से कुपित होकर शरीर को आच्छादित करने वाले और गैणमुख्य भेदों से युक्त वातादि दोषों से ही उत्पन्न होते हैं। इसलिए उपरोक्र रोगों में दोषों के बलाबल को अच्छी तरह जान कर उनके अनुकूल अर्थात् उनको उपशमन आदि करने वाले औषधियों से चिकित्सा करनी चाहिए लेकिन उन तीनों में पित्त की प्रबलता रहती है। इसलिए उनमें हमेशा (विशोषकर) पित्तोपशमन क्रिया करें, तो हितकर होता है। मूच्र्छानिदान दोषव्याप्तस्मृतिपथ्युतस्याशु मोहस्तमोरू- पेण प्राप्नोत्यनिशमिह भूमै पतत्येव तस्मात्॥ मूच्र्छामाहु: क्षतजविषमद्यैस्सदा षडिधास्ता:। षट्स्वप्येवं भिषगिह महान् पित्तशांतिं प्रकुर्यात्॥ 101॥ भावार्थ : संरावाहक नाडियों में जब दोष व्याप्त हो जाते हैं, तो आँखों के सामने अंधेरा-सा मालूम होकर रोगी भूमि पर पडता है। उस समय सर्व इन्द्रिय दोषों के प्रबल विकार से आच्छादित रहने से रूपादिक रान नहीं करते, उसे मूच्र्छारोग कहते हैं। रक्तज1 विषज2 व वातज, पित्तज व कफज व मद्यज3 इस प्रकार यह रोग छह प्रकार का है। इन छहों प्रकार की मूच्र्छाअों में पित्त शांति की क्रिया को करनी चाहिए। क्योंकि सबमें पित्त की प्रबलता रहती है। मूच्र्छा चिकित्सा स्नानालेपाशनवसनपान- प्रदेहानिलाद्या:। शीतास्सर्वे सततमिह मुच्र्छासु सर्वासु योजया:॥ द्राक्ष यष्टीमधुककुसुमक्षीरसर्पि:प्रियाला:। सेक्षुक्षीरं चणकचणका: शर्कराशालयश्च॥ 102॥ 1. रक्त के गंध को सूंघने से उत्पन्न 2. विष भक्षण से उत्पन्न 3. मदिरा पीने से उत्पन्न