Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 415 (book page 343)

क्षुद्ररोगाधिकार:

414
416
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 343 पित्तज प्रतिश्याय के लक्षण पीतस्सोष्णस्रवति सहसा स्रावदुष्टोत्तामांगाद्। घ्राणाद्धूमजवलनसदृशो याति निशवासवर्ग:॥ तृष्णादाहप्रकटगुणयुक् सत्प्रतिश्यायमेनम्। पित्तोद्ध्तं विदितनिजचिन्हैर्वदेद्वेदवेदी॥ 90॥ भावार्थ : जिसमें मस्तक से पीत व उष्ण दुष्टस्राव एकदम बहता हो, नाक से धुँआ व अग्नि के समान गरम निशवास निकलता हो एवं तृष्णा, दाह व अन्य पित्त के लक्षण प्रकट होते हों, उसे शास्त्ररा वैद्य पित्त के विकार से उत्पन्न प्रतिश्याय रोग कहें अर्थात् ये पित्तज प्रतिश्याय के लक्षण हैं। कफजप्रतिश्याय के लक्षण उच्छूनाक्षो गुरुतरशिर: कंठताल्वोष्ठशीर्ष। कंडूप्राय: शिशिरबहलशवेतसंस्रावयुक्त:॥ उष्णप्रार्थी घनतरकफोiंधनिशवासमार्गो। श्लेष्मोत्थेःस्मिन् भवति मनुजोःयं प्रतिश्यायरोगे॥ 91॥ भावार्थ : जिसमें इस मनुष्य की आँख के ऊपर सूजन हो जाती है, शिर भारी हो जाता है, कंठ, तालु, ओंठ व शिर में खुजली चलती है, नाक से ठणडा गाढा व सफेद स्राव बहता है, उष्ण पदाथोँ की इच्छा करता है। निशवासमार्ग में अति घन (गाढा) कफ जम जाने के कारण वह बंद रहता है, उसे कफ विकार से उत्पन्न प्रतिश्याय रोग समझाना चाहिए। रक्तज प्रतिश्याय लक्षण रक्तस्रावो भवति सततघ्राणतस्ताम्रचक्षु -। र्वक्षोघातै: प्रतिदिनमत: पीडितस्स्यान्मनुष्य:॥ सवँ गंधं स्वयमिह महापूतिनिश्वासयुक्तो। नैवं वेत्ति प्रबलरूधिरोत्थप्रतिश्यायरोगी॥ 92॥ भावार्थ : रक्त विकार से उत्पन्न प्रतिश्यायरोग में नाक से सदा रक्तस्राव होता है। आँखें लाल हो जाती हैं। प्रतिदिन वह उर:क्षत के लक्षणों से युक्त होता है। स्वयं दुगँध निशवास से युक्त रहने से और समस्त गंध को वह समझाता ही नहीं। सिन्नपातज प्रतिश्याय लक्षण भूयो भूयस्स्वमुपशमं यात्यकस्माच्चा शीघ्रं। भूत्वा भूत्वा पुनरपि मुहुर्य: प्रतिश्यायनामा॥