Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 354 (book page 282)

शिरोरोगाधिकार:

353
355
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 282 भावार्थ : मुख में तोदन, भेदन आदि से संयुक्त अनेक तरह की अत्यधिक पीडा से युक्त रूक्ष विस्फोट (फफोले) हों, इसे वातजन्य सर्वसर1 (मुखरोग)कहते हैं, इसको वातनाशक औषधियों से जीतना चाहिए। पित्तज सर्वसर लक्षण स दाहपाकजवरसंयुतैर्मुखं। सरक्त विस्फोटगणैश्चितं यदा। स पित्तज: सर्वसरोःत्रा वक्त्राज । स्तमाशु पित्तघनवरैषधैर्जयेत्॥ 106 ॥ भावार्थ : पित्त के प्रकोप से दाह, पाकजवर से संयुक्त, लाल विस्फोट (फफोले) मुख में व्याप्त होते है, इसे पित्तज सर्वसर (मुखपाक) कहा है। इसे शीघ्र ही पित्तनाशक श्रोष्ठ औषधियों के प्रयोग से जीतना चाहिए। कफज सर्वसर लक्षण । खरैस्सुशीतैरतिकणडुरैर्घनै। रवेदनै: स्फोटगणै: सुपिच्छिलै:। चितं मुखं सर्वसरो बलासज:। कफापहैस्तं समुपाचरेद्धिषक्॥ 107॥ भावार्थ : परुष, शीत, खुजलीयुक्त, कठिन, दर्द रहित पिच्छिल (लिवलिवाहट) आदि जब मुख में होते हैं, उसे कफ विकार से उत्पन्न सर्वसर रोग समझों। उसकी कफहर औषधियों से चिकित्सा करें। सर्व सर्वसररोग चिकित्सा सपित्तरक्तानखिलान्मुखामयान्। जयेद्विरकै: रूधिरप्रमोक्षणै:॥ मरुत्कफोत्थान्वमनै: सुधूमकैशिशरोविरेकै: कैवल: प्रसारणै: ॥108॥ भावार्थ : पित्तरक्त के विकार से उत्पन्न, समस्त मुख रोगों को विरेचन व रक्तमोक्षण से चिकित्सा करनी चाहिए। वात कफ के विकार से उत्पन्न मुख रोगों को वमन, धूम्रपान, शिरोविरेचन, कवलग्रहण व प्रतिसारण से जीतना चाहिए। मधूकादि धूपन वर्ति मधुकराजादननबिंसेंगुदी । पलाशसैरणडकमज्जामिश्रितै: । सकुष्ठमांसीसुरदारूगुग्गुल। प्रतीतसज्र्जार्द्रकसारिवादिभि:2 ॥ 109 ॥ सुपिष्टकल्कै: प्रविलिप्तपट्टकं। विवेष्टच्यवर्ति वरवृत्तगर्भिणीम् ॥ विशोषितां प्रजवलिताग्रधूमिकां विधाय वक्त्रां सततं प्रधूपयेत् ॥ 110 ॥ 1. यह रोग, मुख, जिह्वा, ग∂ा, ओंठ, मसूडे, दाँत व ता∂ु, इन सात स्थानों में भी व्याप्त होने से, इसको सर्वसार रोग कहा है। 2. सदैव शुभै इति पाठांतरं।