Skip to content

Chapter 9 · Treatment of pitta diseases

PDF page 202 (book page 130)

पित्तरोगाधिकार:

201
203
Open chapter 9 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / पित्तरोगाधिकार: 130 घ्राण प्रवृत्त रक्त में नस्य प्रयोग नस्येन नाशयति शाेणितमाशु सर्वे। दूर्वाजलामृतपय: पयसा विपक्वं॥ स्तन्येय दडिमरसो निचुलस्य वापि। घ्राणागतं घृतमथापि च पूर्वमुक्तं॥ 23॥ भावार्थ : दूब, नेत्रवाल, गिलोय इनके रस और दूध से पकाये हुए घृत का अथवा दाडिम का रस, हिज्जाल वृक्ष व बेंत का रस स्तन्य दूध से पकाये हुए घृत का अथवा पूर्व कथित घृतों के नस्य देवें तो रक्तपित्त शीघ्र ही नाश होता है। ऊधर्वाध:प्रवृत्त रक्त पित्त की चिकित्सा उधवँ विरेचनमयैर्वमनैषधैश्च। तीव्रास्रपित्तमिहसाध्यमध:प्रयातम्॥ शीतै:सुसंशमनभेषजसंप्रयोगै:। रक्तं जयेद्युगपद्धर्वमध:प्रवृत्तम्॥24॥ भावार्थ : रक्तपित्त उधर्वगत हो तो विरेचन से व अधोगत हो तो वमन से साध्य करना चाहिए। अध और ऊधर्व एक साथ स्राव होने लगे तो शीतगुणयुक्त शामक प्रयोगों से उसका उपशम करना चाहिए। रक्तपित्तनाशक बस्त़िीर आस्थापनं च महिष्ीपयसा विधेय-माजयेन सम्यगनुवासनमत्रा कुर्यात्॥ नीलोत्पलांबुजसुकेसरचूर्णयुक्तं। क्षीरं पिबेच्छिशिरम़िुरसेन सार्धम्॥ 25॥ भावार्थ : इस रक्तपित्त में भैंस के दूध से आस्थापन बस्ति व घृत से अनुवासन बस्ति देनी चाहिए। नीलकमल, कमल, नागकेसर इनके चूर्ण को ठणडा दूध और ईख के रस के साथ पीना चाहिए। रक्तपित्ी को पथ्य क्षीरं घृतं शिशिरम़िारसान्नपानं। पित्तामयेषु विदधीत सतीनयूष:॥ मुeान्गुडप्रमुदितान्दधिमाहिषं वा। मत्स्याक्षिशाकमथवा घतमेघनादम्॥26॥ भावार्थ : इस प्रकार पित्तरोगों के उपशमन के लिए घी, दूध, इक्षुरस, मटर, मूंग दाल व गुड विकार (गुड से बने हुए पदार्थ) महिषदधि, मछेछी का शाक और मेघनादघृत आदि ठणडे अन्नपान का सेवन कराना चाहिए। खर्जूरादि लेप खर्जूरसर्जरसदाडिमनालिकेर। हतिांलतालतरुमस्तकमेव पिष्टम्॥ रंभारसेन घृतमाहिषदुग्धमिश्र-मालेपयेन्मधुकचंदनशारिबाभि:॥ 27॥