Skip to content

Chapter 2 · Conception and the growing embryo

PDF page 89 (book page 17)

गर्भोत्पत्तिलक्षणम्

88
90
Open chapter 2 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / गर्भोत्पत्तिलक्षणम् 17 भावार्थ : उस बलवान् मनुष्य की सम्पत्ति आदि के नष्ट होने पर भी वह अपने धैर्य को नहीं छोडता और उसके मुख की कांति, शांति वगैरह सभी बातें तदवस्थ रहकर मुख, कमल के समान ही प्रफुल्लित रहता है। दुस्सह क्रियाओं के द्वारा उसका मन जरा भी विचलित नहीं होता है। जांगलादि त्रिविध देश स जांगलोःनूपनिजाभिधानवान्। प्रधानसाधारण इत्यथापर:। सदैव देशस्त्रिविध: प्रकीर्तित:। क्रमात्त्रयाणामपि लक्षणं ब्रुवे॥19॥ भावार्थ : जांगल, अनूप व साधारण के भेद से देश तीन प्रकार से वर्णित है। साधारण देश प्रधान है। अब उन तीनों देशाें के लक्षण को यथाक्रम कहेंगे। जांगल देश लक्षण क्वचिच्चा रू क्ष: तृणसस्यवीरुध: क्वचिच्चा सर्जार्जुनभूर्जपादपा:। क्वचित्पलाशासनशाकशाखिन:क्वचिच्चा रक्तासितपांडुभूमय:॥ 20॥ क्वचिच्चा शैला: परुषोपलान्विता: क्वचिच्चा वेणूत्कटकोटराटवी। क्वचिच्चा शार्दूलवृर्क़ादुर्मृगा: क्वचिच्चा शुष्का: कुनटी: सशर्करा:॥ 21॥ क्वचित्प्रियंगुर्वरकाश्च कोद्रवा: क्वचिच्चा मुeाश्चणकाश्च शांतनु। क्वचित्खराश्वाश्वगवोष्ट्रजातय:। क्वचिन्महाछागगणै: सहावय:॥ 22॥ क्वचिच्चा कुग्रामबहिश्च दूरतो। महत्स्वगाधातिभयंकरेषु यत्। सदैव कूपेषु जलं सुदुर्लभं। हरंति यंत्रैरतियत्नतो जना:॥ 23॥ निजेन तत्रातिकृशास्सिरातता: स्थिरा: खरा निष्ठुरगात्रयष्टय:। जनास्सदा वातकृतामयाधिकास्ततस्तु तेषामनिलघनमाचरेत्॥ 24॥ भावार्थ : जिस देश में कहीं-कहीं रू क्ष तृण, सस्य व पैधे हों, कहीं सर्ज, अर्जुन व भूर्ज वृक्ष हों, कहीं पलाश, अशन वृक्ष (विजयसार) सागवान वृक्ष हों, कहीं लाल, काली व सफेद जमीन हो, कहीं कठोर पत्थरों से युक्त पर्वत हों, कहीं बाँसों के समूह व वृक्ष कोटर से युक्त जंगल पाये जाते हों, कहीं शार्दूल भेडिया-रीछ आदि क्रू र मृग (पशु) हों, कहीं बालू रेत सहित सूखी कुनटी (मन: शिला) का सस्य हो, कहीं प्रियंगुवरक (जंगली मूंग) कोदव (कोदों) आदि सस्य हों, कहीं मूंग, चना, शांतनु (धान्य विशोष) हों, कहीं-कहीं खच्चार, घोडा, गाय, ऊंट आदि हों, कहीं बकरे, मेंढे आदि जानवर अधिक हों, कहीं कुग्राम के बाहर बहुत दूर में कुँआ हो और वह भी बहुत उणडा (गहरा) हो, उसमें जल भी अत्यन्त दुर्लभ हो, उनमें से मनुष्य जल बहुत कठिनाता से यंत्रों की सहायता से निकालते हो एवं जहाँ पर स्वभाव से ही मनुष्यों का शरीर कृश व शिरा समूह से व्याप्त हो एवं शरीर स्थिर रुखा