Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 587 (book page 515)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

586
588
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 515 तत्रासृग्गमनेःतिशोणितविधिं कुर्याच्चा जिह्वोeमे। जिह्वां सैंधवसत्कटुत्रिकरजैर्घृष्टां तु संपीडयेत् ॥ 71॥ अंतश्चेद्रसना प्रविश्यति तथा चाम्लान्यथान्ये पुर:। खादेयु: स्वयमाम्लवर्गमसकृत् संभक्षयेदक्षयम्॥ व्यावृत्ो नयने घृतेन ललिते संपीडयेल्लीलया। सुस्तब्धे च हनावनूनकफवातघनैषधैस्स्वेदयेत्॥ 72॥ हिक्कोeारतृषादिषु प्रतिविधिं कुर्याद्विसंर्ोपि तत्। कर्णे वेणुनिनादमाशुमधुरं संश्रावयेत्संश्रुतिम्॥ वैरेकातिविधै सचंद्रकमतिस्वच्छं जलं संस्रवे-। त्मांसान् धैतजलोपमं तदनु तत् पश्चाच्चा सच्छोणितं ॥ 73॥ पश्चात्तe‰दसर्पणांगचलन - प्रच्छर्दनोपद्रवा-। स्तेषां चाभिहितक्रमात्प्रतिविधिं कुर्याद्धिषग्भेषजै:॥ तिन्नस्सर्पितमुष्णतैलपरिषिक्रं तeुदं पीडयेत्। वातव्याधिचिकित्सितं च सततं कृत्वाचरेद्धेषजम्॥ 74॥ जीवशोणित लक्षण जिह्वालंबनिकामुपद्रवगणे सम्यक्चिकित्सा मया। संप्रोक्रा खलु जीवशोणितमत: संल़यतां लक्षणै:॥ यच्चाोष्णोदकधैतमप्यतितरां नैवापसंसजयते। स्वापद्धक्षयतीह शोणितमिदं चान्यत्र पित्तान्वितं॥ 75॥ भावार्थ : अत्यन्त स्नेहन स्वेदन किए हुए, अत्यन्त मृदुकोष्ठ वाले मनुष्य को, (वमन विरेचनार्थ ) अत्यन्त ती़ण औषधि का सेवन करावें तो उसका अतियोग होता है (अत्यधिक वमन विरेचन होता है) वमन के अतियोग से पित्त अधिक निकलता है। थकावट आती है व बल का नाश होता है एवं वात का प्रकोपन होता है। इसलिए उस मनुष्य को शीत जल से स्नान कराकर, इक्षुरस व (चंद्रकिरण के समान) शीतगुण संयुक्त औषधियों से विरेचन कराना चाहिए। प्रमाण से अत्यधिक विरेचन होने पर अर्थात् विरेचन का अतियोग होने से अधिक कफ निकलता है, पश्चात् रक्त भी निकलने लगता है, बल का नाश व वात का प्रकोप होता है। ऐसे मनुष्य को शीघ्र ही शीतल जल से