Skip to content

Chapter 21 · Therapeutic procedures

PDF page 561 (book page 489)

कर्मचिकित्साधिकार:

560
562
Open chapter 21 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / कर्मचिकित्साधिकार: 489 अयोग्यजलायुका लक्षण या: स्थूला: शिशव: कृशा: क्षतहता: क्लिष्टा कनिष्ठात्मिका। याश्चाल्पाशनतत्परा: परवशा याश्चातिनिद्रालसा:। याश्चाक्षेत्रसमुद्धवा विषयुता याश्चातिदुग्र्राहिका-। स्तास्सर्वाश्च जलायुका न च भिषक् संपोषयेत्पोषणै:॥ 51॥ भावार्थ : जो जलूका अत्यन्त कृश हैं, अत्यन्त स्थूल हैं, बिल्कुल बाल हैं, आघात से युक्त हैं, क्लिष्ट हैं, नीचजात्युत्पन्न हैं, अत्यन्त कम आहार लेती हैं, परवश हैं, अत्यन्त निद्रा व आलस्य से युक्त हैं, जो नीचक्षेत्र में उत्पन्न हैं, विषयुक्त हैं, जिनको पकडने में अत्यन्त कष्ट होता है, ऐसे लक्षणों से युक्त जलूकाओं को वैद्य लाकर पालन पोषण न करें अर्थात् जलूका प्रयोग के लिए ये अयोग्य हैं। शस्त्रकर्म वर्णन इत्येवं ह्यनुशस्त्रशास्त्रमधिकं सम्यग्विनिर्देशत:। शस्त्राणामपि शास्त्रसंग्रहमतो व़यामि संक्षेपत:॥ शस्त्राणयत्र विचित्रचित्रितगुणान्यस्रायसां शास्त्रवित्। कर्मरा: कथितोरुकर्मकुशलै: कर्मारकै: कारयेत्॥ 52॥ भावार्थ : इस प्रकार अभी तक अनुशस्त्र के शास्त्र को कथन कर अब शस्त्रों के शास्त्र को संक्षेप से कहेंगे। शस्त्रों में विचित्र अनेक प्रकार के गुण होते हैं। उन शस्त्र व लोह के शास्त्ररा व शस्त्रकर्मरा वैद्य को उचित है कि शस्त्रों को बनाने में कुशल कारीगरों से शस्त्रकमोँचित शस्त्रों को निर्माण करावें। अष्टविधशस्त्र कमोँ में आने वाले शस्त्र विभाग छेद्ये स्यादतिवृद्धिपत्रमुदितं लेख्यं च संयोजयेत्। भेद्यं चोत्पलपत्रमत्र विदितं वेध्यो कुठार्यस्थिषु॥ मांसे व्रीहिमुखेन वेधनमतो विस्रावणो पत्रिका-। शस्त्रं शस्तमथैषणी च सततं शल्यैषणी भाषितम्॥ 53॥ भावार्थ : छेदन व लेखनक्रिया में वृद्धिपत्र नाम का शस्त्र, भेदनकर्म में उत्पलपत्र शस्त्र, हडुी में वेधनार्थ कुठारिका शस्त्र, माँस में वेधन करने के लिए व्रीहि-मुखनामक शस्त्र, विस्रावणकर्म में पत्रिकाशस्त्र एवं शल्य को ढूंढने (एषणीकर्म) में एषणीशस्त्र का उपयोग प्रशस्त कहा है। शल्याहरण विधि आहार्येषु विचार्य यंत्रितनरस्याहारयेच्छल्यमा-। लोक्यं कंकमुखादिभिस्त्वविदितं शल्यं समारापय॥