Skip to content

Chapter 21 · Therapeutic procedures

PDF page 549 (book page 477)

कर्मचिकित्साधिकार:

548
550
Open chapter 21 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / कर्मचिकित्साधिकार: 477 तत्र स्यात्प्रतिसारणीय विहित: कुष्ठेःखिलानर्बुदे-। नाडच्यां न्यच्छभगंदरक्तिमिविष्ो बाह्ये तु योजयात्सदा॥ 15॥ सप्तस्वप्यधिजिह्विकोपयुतजिह्वायां च दंतोद्धवे। वैदर्भे बहुमेदसाप्युपहते अोष्ठप्रकोपे तथा॥ योजयस्सयादिह रोहिणीषु तिसृषु क्षरो गरेषूर्जित:। पानीयोप्युदरेषु गुल्मनिचये स्यादग्निसंXेष्वपि॥ 16॥ अशमर्यामपि शर्करासु विविधग्रंथिष्वथार्शस्वपि। स्वांतस्तीव्रविषक्रिमिष्वपि तथा श्वासेषु कासेष्वपि॥ प्रोद्यद्धासिषु चाप्यजीर्णिषु मत: क्षरोयमस्मादपि। क्षरादग्निरतीव ती़णगुणवत्तद्रग्धनिर्मूलनात्॥ 17॥ भावार्थ : क्षर, छेदन, भेदन, लेखनकर्म करता है। त्रिदोषघन औषधियों से, साधित होने से तीनों दोषों को नाश करता है। जिसमें शस्त्रादिक का प्रयोग नहीं होता है ऐसी विशिष्ट व्याधि में क्षरकर्म प्रयुक्त होता है (जैसे क्षर पान कर्म में प्रयुक्त होता है लेकिन शस्त्र नहीं) इसलिए शस्त्र, अनुशस्त्रों से क्षर श्रोष्ठ है। प्रतिसारणीय क्षर (जो पहले कहा गया है) को, कुष्ठ, सम्पूर्ण अर्बुद, नाडी व्रण, न्यच्छ, भगंदर, बाह्यक्रिमि व बाह्यविष, सात प्रकार के मुखरोग, अधिजिह्वा, उपजिह्वा, दंत, वैदर्भ, मेदरोग, अोष्ठप्रकोप, तीन प्रकार के रोहिणी, इन रोगों में प्रयोग करना चाहिए। गर (कृत्रिमविष) उदररोग, गुल्मरोग, अग्निमांद्य, अशमरी, शर्करा, नाना प्रकार के ग्रंथिरोग, अर्श, अंतर्गत तीव्र विषरोग व कृमिरोग, श्वासकास, भयंकर अजीर्ण, इन रोगों में पानीय क्षर (पीने योग्य क्षर) प्रयुक्त होता है। अथाग्निकर्मवर्णन क्षरकर्म से अग्निकर्म का श्रोष्ठत्व, अग्निकर्म से वजर्यस्थान व दहनोपकरण क्षरैरप्यतिभेषजैर्निशितसच्छस्त्रैरशक्यास्तु ये। रोगास्तानपि साध्येदथ सिरास्नारवस्थिसंधिष्वपि॥ नैवाग्नि: प्रतिसेव्यते दहनसत्कमोँपयोग्यानपि। द्रव्याणयस्थिसमस्तलोहशरकांडस्नेहपिणडादय:॥ 18॥ भावार्थ : पूर्वोक्र क्षर से अग्नि अत्यधिक ती़ण गुण संयुक्त है। अग्नि से जलाये हुए कोई भी रोग समूल नाश होते हैं (पुन: उगते भी नहीं है) और जो रोग क्षर, औषधि व शस्त्रकर्म से भी साध्य