Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / कर्मचिकित्साधिकार:
476
भावार्थ : त्वक् मांसादिगत वातरोग में क्षर के पातन करने पर उसी क्षण में यदि वह काला
पड गया (क्षर पातन करने पर काला पड जाना यह सम्यग्दग्ध का लक्षण है) तो उस क्षर को दूध,
घी, अम्ल, मुलैठी इनसे संयुक्त कांजी से धोना चाहिए। इस प्रकार क्षर को धोकर निकालने के पश्चात्
हमेशा क्षर साध्य रोगी को शीत अन्नपानादिकों से व शीतद्रव्याें के लेपन से उपचार करना चाहिए।
क्षर गुण व क्षर वजर्य रोगी
शल़ण: शुक्लतरातिपिच्छिलसुखग्राह्योःल्परुग्व्यापक:।
क्षरस्स्याद्गुणवाननेन सततं क्षरेण वजर्या इमे॥
क्षीणोर: क्षतरक्तपित्तबहुमूच्र्छासक्रतीव्रजवरान्त-।
शशल्योष्मनिपीडिता शिशुमदक्लांतातिवृद्धा अपि॥ 12॥
गर्भिणयोप्यतिभिन्नकोष्टविकटक्लीबस्तृषादुर्भया-।
क्रांतोप्युद्धतसाशमरीपदगणश्वासातिशोष: पुमान्॥
मर्मस्नायुसिरातिकोमलनखीस्थ्य़याल्पमांसप्रद:।
सस्रोतस्वपि मर्मरोगसहितेष्वाहारविद्वेषिषु॥ 13॥
सीवन्यामुदर‘षु संधिषु गले नाभै तथा मेहने।
ह्च्छूले च विवर्जयेिन्नशितसक्षरं महाक्षरवित्॥
क्षरोःयं विषशस्त्रसर्पदहनजवालाशनिप्रख्यया।
स्यादरानिनियोजित: सुभिषजा हन्यािन्नयुक्तो गदान्॥ 14॥
भावार्थ : यह क्षर, चिकना, साधारण सफेद, पिच्छिल (पिलपिला) सुख से ग्रहण योग्य,
थोडी-सी पीडा करने वाला, व्यापक आदि सभी गुणों से संयुक्त है। दुर्बल उर:क्षत, रक्तपित्त, अधिक
मूच्र्छा, तीव ्रजवर से पीडित, अंत:शल्य से युक्त, अत्यन्त उष्ण से पीडित, बालक, मद से संयुक्त,
अतिवृद्ध, गर्भिणी, अतिसार पीडित, नपुंसक, अधिक प्यास व दुष्टभय से आक्रांत, अशमरी, श्वास,
क्षय से पीडित, ऐसे मनुष्यों पर क्षर कर्म नहीं करना चाहिए अर्थात् ये क्षरकर्म के अयोग्य हैं। मर्म,
स्नायु, सिरा, नख, तरुणास्थि, आँख, अल्प मांसयुक्त प्रदेश, स्रोत, इन स्थानों में मर्मरोग से संयुक्त व
आहार से द्वेष करने वालों में, सीवनी, उदर, संधि (हडिुयों के जोड) गला, नाभि, शिशनेन्द्रिय, इन
स्थानों में व हृदयशूल से पीडितों में भी क्षरकर्म को जानने वाला वैद्य, ती़ण क्षरकर्म नहीं करें। अरानी
वैद्य के द्वारा प्रयुक्त क्षर, विष शस्त्र, सर्प, अग्नि, बिजली के समान शीघ्र प्राणों का घात करता है।
विवेकी वैद्य द्वारा प्रयुक्त क्षरकर्म, अनेक रोगों का नाश करता है।
क्षर का श्रोष्ठत्व, प्रतिसारणीय व पानीय क्षर प्रयोग
क्षर: छेद्यविभेद्यलेख्यकरणाद्रोषत्रयघनैषध-।
व्यापारादधिकं प्रयोगवशत: शस्त्रानुशस्त्रेष्वपि॥