Skip to content

Chapter 20 · Compendium of the science and rules of method

PDF page 529 (book page 457)

शास्त्रासंग्रहाधिकार:

528
530
Open chapter 20 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शास्त्रासंग्रहाधिकार: 457 आननसंभृतश्वयथुरंघ्रिगत: पुरुषं-हंति तंदघ्रिजोप्यनुतदाननग: प्रमदां-॥ गगुह्यगतस्तयोर्मृतिकरोर्धशरीरगतोप्यर्धतनोर्विशोषणकर: कुरुते मरणं॥ 40॥ भावार्थ : पुरुष के मुख में शोथ उत्पन्न होकर क्रमश: पाद में चला जावे तो और स्त्री के प्रथम पाद में उत्पन्न होकर मुख में आ जावें तो, मारक होता है। गुह्य भाग में उत्पन्न शोथ, एवं शरीर के अर्धभाग में स्थित होकर अर्धशरीर को सुखाने वाला शोथ स्त्री-पुरुष दोनों को मारक होता है। यो विपरीतरूपरसगंधविवर्णमुखो। नेत्ररुजां बिना सृजति शीतलनेत्रजलम्॥ दाहनखद्विजाननसमुद्रतपुष्पसुग-। र्भातिसितासितैररुणितैरनिमित्तकृतै:॥ 41॥ भावार्थ : जो रोगी विपरीत रूप रस गंधादिकों का अनुभव करता हो, जिसका मुख विवर्ण (विपरीत वर्ण युक्त) हो गया हो, जिसके नेत्र से कोई नेत्ररोग के न होने पर भी शीतल पानी बह रहा हो, जिसके शरीर में अकस्मात् दाह और नाखून, दंत व मुखमणडल में अकस्मात् सफेद, काले व लाल पुष्प, (गोलबदिुं) उत्पन्न हो गए हो, तो समझाना चाहिए कि उस रोगी का मरण अत्यन्त सिन्नकट है। अन्यरिष्ट यश्च दिवानिशं स्वपिति यश्च न च स्वपिति। स्पृष्टललाटकूटद्यटितोछ्रितभूरिशिर:॥ यश्च मलं बृहत्सृजति भुक्तिविहीनतनु-। र्य:प्रलपनात्पत्यपि सचेतन एव नर:॥ 42॥ यश्च समसतलोकमपि धूमहिमांबुवृतं। यश्च धरातलं लिखति तद्विवराकुलितं॥ यश्च रजोविकीर्णरवि पश्यति चात्मवपु:। यश्च रुजं न वेत्ति दहनादिकृतां मनुज:॥ 43॥ यश्च न पश्यति प्रविदितप्रतिबबिंमरं। यश्च निष्ोव्यते कनकमाक्षिकपद्धतिभि:॥ यश्च दिवाकरं निशिशशिद्युतिवन्ह्यनिलं। यश्च शरीरिणं समुपलक्षयति प्रकटम्॥ 44॥ यस्य ललाटपट्टमुपयंति च यूकगणा। यस्य शिरस्यकारणविकीर्णरजोनिचय:॥ यस्य निमग्नमेव हनुविलंबबृहद्वषणं॥ यस्य विनष्टहीनविकृतस्वरता च भवेत्॥ 45॥ यस्य सितं तदप्यसितवच्छुषिरं घनव-द्यस्य दिवा निशोव बृहदप्यतिसू़मतरं॥ यस्य मृदुस्तथा कठिनवद्धिममप्यहिमं। यस्य समस्तवस्तु विपरीतगुणं तु भवेत्॥ 46॥ तान्परिह्त्य दुष्टबहुरिष्टगणान् मनुजान्। साधु विचार्य चेष्टितनिजस्वभावगुणै:॥ व्याधिविशोषविद्धिषगशोषभिषक्प्रवर:। साध्यतमामयान्सततमेव स साध्यतु॥ 47॥ भावार्थ : जो रोगी दिन रात सोता हो, जो बिल्कुल नहीं सोता हो, जिसके ललाट प्रदेश में स्थित शिरायें उठी हुई नजर आती हों, जो भोजन न करने पर भी बहुत मल विसर्जन करता हो, मूर्छित न होने पर भी बडबड करते हुए गिर पडता हो, सम्पूर्ण लोक को, धूंवा, अोस व पानी से व्याप्त देखता हो, महीतल को रेखा व रंध्रों (छिद्र सूराक) से व्याप्त देखता हो, अपने शरीर पर धूल बिखेर लेता हो,