Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / शास्त्रासंग्रहाधिकार:
457
आननसंभृतश्वयथुरंघ्रिगत: पुरुषं-हंति तंदघ्रिजोप्यनुतदाननग: प्रमदां-॥
गगुह्यगतस्तयोर्मृतिकरोर्धशरीरगतोप्यर्धतनोर्विशोषणकर: कुरुते मरणं॥ 40॥
भावार्थ : पुरुष के मुख में शोथ उत्पन्न होकर क्रमश: पाद में चला जावे तो और स्त्री के प्रथम
पाद में उत्पन्न होकर मुख में आ जावें तो, मारक होता है। गुह्य भाग में उत्पन्न शोथ, एवं शरीर के अर्धभाग
में स्थित होकर अर्धशरीर को सुखाने वाला शोथ स्त्री-पुरुष दोनों को मारक होता है।
यो विपरीतरूपरसगंधविवर्णमुखो। नेत्ररुजां बिना सृजति शीतलनेत्रजलम्॥
दाहनखद्विजाननसमुद्रतपुष्पसुग-। र्भातिसितासितैररुणितैरनिमित्तकृतै:॥ 41॥
भावार्थ : जो रोगी विपरीत रूप रस गंधादिकों का अनुभव करता हो, जिसका मुख विवर्ण
(विपरीत वर्ण युक्त) हो गया हो, जिसके नेत्र से कोई नेत्ररोग के न होने पर भी शीतल पानी बह रहा
हो, जिसके शरीर में अकस्मात् दाह और नाखून, दंत व मुखमणडल में अकस्मात् सफेद, काले व लाल
पुष्प, (गोलबदिुं) उत्पन्न हो गए हो, तो समझाना चाहिए कि उस रोगी का मरण अत्यन्त सिन्नकट है।
अन्यरिष्ट
यश्च दिवानिशं स्वपिति यश्च न च स्वपिति। स्पृष्टललाटकूटद्यटितोछ्रितभूरिशिर:॥
यश्च मलं बृहत्सृजति भुक्तिविहीनतनु-। र्य:प्रलपनात्पत्यपि सचेतन एव नर:॥ 42॥
यश्च समसतलोकमपि धूमहिमांबुवृतं। यश्च धरातलं लिखति तद्विवराकुलितं॥
यश्च रजोविकीर्णरवि पश्यति चात्मवपु:। यश्च रुजं न वेत्ति दहनादिकृतां मनुज:॥ 43॥
यश्च न पश्यति प्रविदितप्रतिबबिंमरं। यश्च निष्ोव्यते कनकमाक्षिकपद्धतिभि:॥
यश्च दिवाकरं निशिशशिद्युतिवन्ह्यनिलं। यश्च शरीरिणं समुपलक्षयति प्रकटम्॥ 44॥
यस्य ललाटपट्टमुपयंति च यूकगणा। यस्य शिरस्यकारणविकीर्णरजोनिचय:॥
यस्य निमग्नमेव हनुविलंबबृहद्वषणं॥ यस्य विनष्टहीनविकृतस्वरता च भवेत्॥ 45॥
यस्य सितं तदप्यसितवच्छुषिरं घनव-द्यस्य दिवा निशोव बृहदप्यतिसू़मतरं॥
यस्य मृदुस्तथा कठिनवद्धिममप्यहिमं। यस्य समस्तवस्तु विपरीतगुणं तु भवेत्॥ 46॥
तान्परिह्त्य दुष्टबहुरिष्टगणान् मनुजान्। साधु विचार्य चेष्टितनिजस्वभावगुणै:॥
व्याधिविशोषविद्धिषगशोषभिषक्प्रवर:। साध्यतमामयान्सततमेव स साध्यतु॥ 47॥
भावार्थ : जो रोगी दिन रात सोता हो, जो बिल्कुल नहीं सोता हो, जिसके ललाट प्रदेश में
स्थित शिरायें उठी हुई नजर आती हों, जो भोजन न करने पर भी बहुत मल विसर्जन करता हो, मूर्छित
न होने पर भी बडबड करते हुए गिर पडता हो, सम्पूर्ण लोक को, धूंवा, अोस व पानी से व्याप्त देखता
हो, महीतल को रेखा व रंध्रों (छिद्र सूराक) से व्याप्त देखता हो, अपने शरीर पर धूल बिखेर लेता हो,