Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / बालग्रहभूततंत्राधिकार:
379
देवें अर्थात् ऐसा होने पर रोग असाध्य हो जाता है।
राजय़मा का असाध्यलक्षण
बहुतरमशनं य क्षीयमाणोःतिभुंक्रे। चरणजठरगुह्योद्धूतशोफोःतिसारी॥
यमहरवरनारीकैतुकासक्रचित्तो। व्रजति स निरपेक्ष: क्षिप्रमेवक्षयार्त:॥ 12॥
भावार्थ : जो रोगी अत्यन्त क्षीण होते जाने पर भी बहुत-सा भोजन करता है (अथवा बहुत
जयादा खाने पर भी, क्षीण ही होता जाता है) और पाद, जठर (पेट) व गुप्तेन्द्रिय में शाेफ जिसे हुआ
है, अतिसार से पीडित है, समझाना चाहिए वह यम के द्वारा अपहरण की हुई सुंदर स्त्रियों में आसक्र
चित्त वाला और इस लोक से निरपेक्ष होकर वहाँ जल्दी पहुँच जाता है।
राजय़मा की चिकित्सा
अभिहितसविशोष्ैबृँहणद्रव्यसिद्धै:। समुदितघृतवर्गै: स्निग्धदेहं क्षयातँ।
मृदुततरगुणयुक्तै छर्दनै: सद्विरेकै-रपि मृदुशिरसस्संशोधनैशशोध्येत्तम्॥ 13॥
भावार्थ : पूर्व में कथित बृंहण (बलदायक) द्रव्यों से सिद्ध घृत से क्षयरोगी के शरीर को स्निग्ध
करना चाहिए। पश्चात् मृदुगुण युक्त औषधियों से मृदुछर्दन, रोगी का शिर भारी हो तो मृदशिरोविरेचन
करना चाहिए व मृदुविरेचन भी करना चाहिए।
राजय़मी को भोजन
मधुरगुणविशोषाशोषशालीन्यवान्वा। बहुविधकृतभक्षल़यगोधूमसिद्धान्।
घृतगुडबहुदुग्धैर्भाेजयेन्मुeयूष्ै:। फलगणयुतमृष्टैरिष्टशाकैस्सुपुष्टै:॥ 14॥
भावार्थ : मधुर गुणयुक्त सर्व प्रकार के चावल, जै, एवं मधुर गेंहू आदि धान्य व ऐसे अन्य
पदाथोँ से बने हुए अनेक प्रकार के भ़य, घी, गुड, दूध, मूंग की दाल शक्तिकारक फलगण, इष्ट व
पुष्टिकारक शाकों के साथ-साथ क्षय रोगी को भोजन कराना चाहिए।
क्षय नाशकयोग
त्रिकटुकघनचव्यसद्विडंगप्रचूणँ। घृतगुडलुलतिं वा प्रातरुत्थाय लीढ्वा॥
अथ घृतगुडयुक्तद्राक्षया पिप्पलीनां। सततमनुपयोशन् स क्षयस्य क्षय: स्यात्॥ 15॥
भावार्थ : त्रिकुट, मोथा, चाव, वायविडंग इनके चूर्ण को घी व गुड में अच्छी तरह मिलाकर
प्रात:काल उठकर चाटें अथवा द्राक्ष व पीपल को घी व गुड के साथ मिलाकर बाद में दूध पीवें तो
उससे क्षयरोग का क्षय होता है।
तिलादि योग
तिलपललसमांशं माषचूणँ तयोस्तत्स≤शतुरगगंधाधूलिमाजयेन पीत्वा॥
गुडयुतपयसा सद्वाजिगंधासुकल्कै:। प्रतिदिनमनुलिप्त: स्थूलतामेति मत्र्य:॥ 16॥