Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 405 (book page 333)

क्षुद्ररोगाधिकार:

404
406
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 333 सिन्नपातजछर्दि चिकित्सा सर्वदोषजनितामपि साक्षच्छर्दिमप्ततिहितामृतवल्ली। क्वाथमेव शमयेच्चा सिताढच्यं। पाययेन्नरमरं परमार्थम्॥ 47॥ भावार्थ : सिन्नपातज छर्दिरोग में कीडे आदि से नष्ट नहीं हुआ है, ऐसे गिलोय के क्वाथ में शक्कर मिलाकर पिलाने से अवश्य ही उपशम होता है। वमन में सक्रु प्रयोग शर्कराबहुलनागलवंगै। स्संस्कृते मगधजान्वितलाजा॥ तर्पणं सततमेव यथावद्धक्षयेत्तृषि हितं वमनेषु॥ 48॥ भावार्थ : शक्कर, बडी इलायची, नागकेशर, लवंग इनसे संस्कृत व पीपल के चूर्ण से युक्त, लाजा के (खील) तर्पण1 को, वमन में तृष्णा से पीडित रोगियों को खिलावें तो अत्यन्त हितकर होता है। कोलमज्जासहितामलकाना-। मस्थिचूर्णमथवा सितमिश्रम्॥ भक्षयेत्सकलगंधसिताभि:। नस्यमप्यतिहितं वमनेषु॥ 49॥ भावार्थ : बेर की गिरी और आंवले की गुठली की गिरी, इनके चूर्ण में शक्कर मिलाकर खिलाना, अथवा सम्पूर्ण सुगंध औषधि और शक्कर से नस्य देना वमन रोग में अत्यन्त हितकर है। छर्दि में पथ्यभोजन भ़यभोजयबहुपानकलेहान्। स्वादुगंधपरिपाकविचित्रान्॥ योजयेदिह भिषग्वमनार्तेष्वातुरेषु विधिवद्विधियुक्तान्॥ 50॥ भावार्थ : वमन से पीडित रोगियों के लिए कुशल वैद्य स्वादिष्ट, सुगंध व अच्छी तरह से किए गए योग्य भ़य, भोजनद्रव्य, पानक व लेहों की विधिपूर्वक योजना करें। अथारोचकरोगाधिकार: अरोचक निदान दोषवर्गबहुशोक - निमित्ताद्धोजनेष्वरुचिरप्रतिरूपा। प्राणिनामनलवैगुणत: स्यात्। जायते स्वगुणलक्षणल़या॥ 51॥ भावार्थ : वातपित्तादि दोषों के प्रकुपित होने से, शोक भय, क्रोध इत्यादि कारण से व 1. खील के चूर्ण (सत्तु) व अन्य किसी कि सत्तुओं को फलरस, पानी, दूध आदि द्रव पदार्थ में भिगो दिया जाता है, उसे तर्पण कहते हैं। यहाँ तो खील के चूर्ण को पानी में भिगोकर और उक्र शक्कर आदि को डालकर खावें।