Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 392 (book page 320)

शिरोरोगाधिकार:

391
393
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 320 लगिंनाश में त्रिाफला चूर्ण चूणँ यत्त्रिाफलाकृतं तिलजसंमिश्रं च वातोद्धबे। श्लेष्मोत्थे तिमिरे घृतेन सहितं पित्तात्मके रक्तजे॥ खणडेनातिसितेन पिणिडतमिदं संभक्षितं पणिडतै:। ≤र्ष्टिं तुष्टिमतीव पुष्टिमधिकं वैशिष्टच्यमप्यावहेत्॥ 284॥ भावार्थ : वातिक लगिंनाश में, त्रिफला के चूर्ण को तिल के तैल के साथ, कफज लगिंनाश में घी के साथ, पित्त व रक्तज लगिंनाश में सफेद खाणड के साथ मिलाकर सेवन करने से नेत्र में प्रसाद, पुष्टि व वैशिष्ट्य उत्पन्न होता है। पक्वैश्चामलकीफलैरपि शतावर्याश्च मूलैशशुभै:। सम्यक्पायसमेव गव्यघृतसंयुक्तं सदा सेवितं॥ साक्षी पक्षिपतेरिवाक्षियुगले दृष्टिं करोत्यायताम्। वृष्यायुष्ककरं फलत्रायरस: शीतांबुपानोत्तमम् ॥ 285 ॥ भावार्थ : पके हुए आँवले का फल, व शतावरी के जड से अच्छा खीर1 बनाकर, उसमें गाय का घी मिलाकर सदा सेवन करें तो दोनों आँखें गरुडपक्षी के आँख के समान तीव्र होती है। त्रिफले का रस व ठणडा पानी पीना वृष्य व आयुर्वृद्धिकारक है एवं दृष्टि को विशाल बनाता है। मैव्र्याद्यंजन मौर्वीवज्रीकुमारीस्वरस - परिगतं सत्पुराणोष्टकानां। पिष्टं संघृष्टमिष्टं मलिनतरबृहत्कांस्यपात्राद्वयेःस्मिन् । तैलाजयामयां प्रयुक्तं पुनरपि बहुदीपांजनेनातिमिश्रं ॥ विशवाभिष्यंदकोपान् शमयति सहसा नेत्राजान् सर्वरोगान् ॥ 286॥ भावार्थ : मेढासगिीं, हाडजोड, कुमारी इनके स्वरस से भावित पुराना इष्टक (एरणडवृक्ष अथवा इँट) की पिnी को मलिन कांसे के दो बर्तन में डालकर खूब घिसे और उसमें तैल, घी, दीपांजन (काजल) मिला देवें । इस अंजन को आंजने से वह सम्पूर्ण अभिष्यंदरोग एवं अन्य नेत्रज सर्व रोगों को शीघ्र ही शमन करता है। 1. आँव∂ा और शतावरी को महीन चूर्ण बनाकर दूध व शक्कर के साथ पकावें। अथवा आँव∂ा और शतावरी के रस को दूध शक्कर के साथ पकाना चाहिए, यही पायस है।