Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 386 (book page 314)

शिरोरोगाधिकार:

385
387
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 314 शुष्काक्षिपाक में अंजनतर्पण स्तन्योदकेन घृततैलयुतेन शुंठी-चूणँ सपूरकरसेन ससैंधवेन॥ घृष्टं तदंजनमतिप्रवरं विशुष्के। पाके हितं नयनतर्पणमाजयतैलै:॥ 256॥ भावार्थ : स्तनदूध, घृत व तेल सैंधानमक, बिजैरा नींबू के रस में सोंठ के चूर्ण को अच्छी तरह पीसकर अंजन तैयार करें। वह अंजन शुष्काक्षिपाकरोग के लिए अत्यन्त हितकर है एवं घृत, तैल से नेत्र को तर्पण करना भी इस रोग में हितकर होता है। शुष्काक्षिपाक में सेक सधिूंत्थचूर्णसहितेन हितं कदुष्ण - तैलेन कोष्णपयसा परिष्ोचनं च॥ वातोद्धतानखिलनेत्रागतान्विकारान्। यत्नादनेन विधिना समुपक्रमेत॥ 257॥ भावार्थ : शुष्काक्षिपाक रोग में सेंधानमक को अल्प उष्ण तेल में मिलाकर सेचन करना एवं थोडा गरम दूध से सेचन करना हितकर है। इस प्रकार के उपायों से समस्त वातविकार से उत्पन्न नेत्ररोगों को बहुत प्रयत्न के साथ चिकित्सा करें। पित्तजनेत्रारोगचिकित्साधिकार: सर्वपित्तजनेत्रारोगचिकित्सा पित्तोत्थितानखिलशीतलसंविधानै:। सर्वामयानुपचरे दुपचार वेदी॥ निर्यासमेव नरकशिुंकवृक्षजातं। क्षींरेण पिष्टमिह शर्करया विमिश्रम्॥ 258॥ अम्लाध्युषित चिकित्सा आश्च्च्योतनं निखिलपित्तकृताक्षिरोगाम्लाबाधिकाध्युषितमप्युपहंति सद्य:॥ तोयं तथा त्रिाफलया श्रृतमाजयमिश्रं। पेयं भवेद्धतमलं न तु शुक्रिकायां॥ 259॥ भावार्थ : पित्तविकार से उत्पन्न समस्त रोगों को शीतल विधानों के द्वारा नेत्ररोग की चिकित्सा को जाननेवाला वैद्य उपचार करें। ढाक की गोंद को दूध के साथ पीसकर शक्कर मिलाकर आश्च्योतन (आँखों में डालने की विधि) करें। समस्त पित्तकृत नेत्ररोगों को व अम्लाध्युषित आदि रोगों को शीघ्र वह दूर करता है। इसी प्रकार त्रिफला के काढे में घी मिलाकर पीवें तो अम्लाध्युषित रोग को दूर करता है। यह योग शुक्रिरोग में हितकारी नहीं है। शुक्रिरोग में अंजन शीतांजनान्यपि च शुक्रिनिवारणाथँ। मुक्ताफलस्फटिकविद्रुमशंखशुक्रि-॥ सत्कांचनं रजनचंदनशर्कराढच्यं। संयोजयेदिदमजापयसा सुपिष्टम्॥ 260॥ भावार्थ : इक्षगत शुक्रिविकार को दूर करने के लिए शीतगुणयुक्त अंजनों के प्रयोग करना