Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 380 (book page 308)

शिरोरोगाधिकार:

379
381
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 308 भावार्थ : जब आँखों में ह्स्वजातिक नामक रोग होता है तब वह रोगी सामने के बडे-बडे पदाथोँ को भी छोटे के समान देखता है अर्थात् उसे बडे पदार्थ छोटे दिखते हैं। नकुलांध्य लक्षण यदा भुवि द्योतितदृष्टिरुजवला। नरस्य रात्राै नकुलस्य दृष्टिवत्। दिवा विचित्राणि स पश्यति धु्रवं। भवेद्विकारो नकुलांध्यनामकम्॥225॥ भावार्थ : जब आँखें रात्रि में नैले के आँख के समान प्रकाशवान व उजज्वल होती है अर्थात् चमकती है जिनसे दिन में विचित्र रूप देखने में आता हो, उसे नकुलांध्यरोग कहते हैं। गम्भीर दृष्टि लक्षण प्रविष्टदृष्टि: पवनप्रपीडिता। रुजाभिभूतातिविकुं भिताकृति:। भवेच्चागंभीरविशोषसंराया। समान्विता दुष्टविशिष्टदृष्टिका॥ 226॥ भावार्थ : वात से पीडित आँख, अन्दर घुसी हुई अधिक पीडायुक्त, कुंभ के स≤श आकृतिवाली मालूम होती हो, ऐसे दूषित विशिष्टदृष्टि को गम्भीरदृष्टि के नाम से कहते हैं। निमित्तज लक्षण तथैव वाह्यावपराविहामयै। निमित्ततोःन्यो ह्यनिमित्ततश्च य:। निमित्ततस्तत्र । महाभिघातजो। भवेदभिष्यंदविकल्पलक्षण:॥ 227॥ भावार्थ : आगंतुक लगिंनाश दो प्रकार का है एक निमित्तजन्य, दूसरा अनिमित्त जन्य। इनमें महान् अभिघात (विषवृक्ष के फल से स्पर्शित पवन के मस्तक में स्पर्श होना, चोट लगना इत्यादि) से उत्पन्न सिन्नपातिक अभिष्यंद के लक्षण से संयुक्त लगिंनाश निमित्तजन्य कहलाता है। अनिमित्तजन्यलक्षण दिवाकरेंद्रोरगदीप्तवन्मणि - प्रभासमीक्षहतनष्टदृष्टिज:। व्यपेतदोष: प्रकृतिस्वरूपवान् । विकार एषोःप्यनिमित्तलक्षण:॥ 228॥ भावार्थ : सूर्य, इंद्र, नागजाति के देव व विशोष प्रकाशयुक्त हीरा आदि रत्नों को टकटकी लगाकर देखने से आँख की शक्ति (दर्शनशक्ति) नष्ट होकर जो लगिंनाश उत्पन्न होता है, वह दोषों से संयुक्त नहीं होता है, और अपनी प्राकृतिक स्वरूप में ही रहता है, इसे अनिमित्तजन्य लगिंनाश कहते हैं। नेत्ररोगों का उपसंहार इत्येवं नयगतास्समस्तरोगा:। प्रत्येकं प्रकटितलक्षणोक्षितास्ते॥ संक्षेपादिह निखिलक्रियाविशोष्ै-। र्भैषजयैरपि विधिनात्रा साध्येत्तान्॥ 229॥