Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 362 (book page 290)

शिरोरोगाधिकार:

361
363
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 290 इक्षदाह चिकित्सा सयष्टिकल्कं पय एव महषं। विगालितं शीतलमदिुंसंयुतम्॥ निष्ोवयेदक्षिविदाहबाधिते। घृतेन पौंड्रेक्षुरसेन वा पुन:॥ 141॥ भावार्थ : आँखें दाह से पीडित हो जाये, तो मुलैठी के कल्क में भैंस का दूध मिलाकर गालन करें। तदनंतर उसमें कपूर मिलाकर सेवन करें अथवा इसी कल्क को घी, या गौो के रस के साथ सेवन करें। पित्ताभिष्यंद में पथ्यभोजन पिबेद्यबागूं पयसा सुसाधितां । घृतप्लुतां शर्करया समन्वितां॥ समुeयूषं घृतमिश्रपायसं। सुमुeयुषोदनमेव वाशनम्॥ 142॥ भावार्थ : पित्ताभिष्यंद से पीडित रोगी को दूध से पकाया हुआ, घी से तर, शक्कर से युक्त यवागू को पिलाना चाहिए। एवं मुद्रयूष या घृतमिश्रित पायस (खीर) अथवा मुeयूष के साथ अन्न का भोजन कराना चाहिए। पित्ताभिष्यंद में पथ्यशाक व जल कषायतिक्तैर्मधुरैस्सशीतलै: विपक्वशाकैरिह भोजयेन्नरम्॥ पिबेज्जालं चंदनगंधबंधुरं। हितं मितं पुष्पघनाधिवासितम् ॥ 143॥ भावार्थ : कषाय, कडवा, मधुर रस व शीतल वीर्ययुक्त पकाया हुआ शाक उस रोगी को खिलावें। यदि उसे प्यास लगे तो चंदन के गंध से मनोहर व सुगंध पुष्प, कपूर से सुवासिक हितकर जल को मित से पिलाना चाहिए। पित्तजसर्वाक्षिरोग चिकित्सा कियंत एवाक्षिगतामया नृणां। प्रतीतपित्तप्रभवा विदाहिन:॥ ततस्तु तान्शीतलसर्वकर्मणा। प्रसाध्येत्पित्तचिकित्सितेन वा॥ 144॥ भावार्थ : मनुष्यों की आँख में पित्त से उत्पन्न अतएव अत्यन्त दाह से युक्त कितने ही नेत्ररोग उत्पन्न होते हैं। इसलिए इन सब को, शीतल चिकित्सा द्वारा अथवा पैक्रिक रोगोक्र चिकित्सा क्रम द्वारा जीतना चाहिए। रक्तजभिष्यंद लक्षण सलोहिते वक्त्रामथाक्षिलोहितं। प्रतानराजीपरिवेष्टितं यथा ॥ सपित्तलगिांन्यपि यत्रा लोहितं। भवेदभिष्येद इति प्रकीर्तित:॥ 145 ॥ भावार्थ : जिस नेत्ररोग में मुख लाल हो जाता है, आँखें भी लाल हो जाती हैं एवं लाल रेखाओं