Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 356 (book page 284)

शिरोरोगाधिकार:

355
357
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 284 सुरेन्द्रकाष्टादि योग सुरेन्द्रकाष्ठं कुटजं सपाठां । सरोहिणीं चातिविषां सदंतिकां । पिबन् समूत्रां धरणांशसंमितं। पृथक् पृथक्च्छ्लेष्प्रमुखामयान् जयेत् ॥ 115॥ भावार्थ : देवदारू , कूडा1 की छाल, पाठा, कुटकी, अतिविषा, दंति (जमालगोटे की जड) इन औषधियों को पृथक् पृथक् 24 रत्ति प्रमाण गोमूत्र में मिलाकर पीवें, तो कफविकार से उत्पन्न मुखरोगों का नाश होता है। सर्वमुख रोग चिकित्सा संग्रह किमुच्चाते वक्त्रागतामयैषधं। कफानिलघ्रं सततं प्रयोजयेत् ॥ स नस्य गणडूषविलेपसारण-प्रधूपनोद्यत्कबलानि शास्त्रवित्॥ 116 ॥ भावार्थ : मुखरोग के लिए औषधि को कहने की क्या जरूरत है। क्योंकि मुख में विशोषतया वात व कफ से रोग हुआ करते हैं। उनको बात व कफहर औषधि प्रयोग से सदा चिकित्सा करें। शास्त्ररा वैद्य नस्य, गणडूष, विलेपन, सारण, धूपन व कवलग्रहण इस उपायों को भी काम में लेवें। मुखरोगी को पथ्यभोजन समुद्रयूष्ै: सघृतैस्सलावणै: खलैस्सयूष्ै: कटुकैषधान्वितै: ॥ कषायतिक्ताधिकशाकसंयुतैरिहैकवारं लघु भोजनं भवेत् ॥117 ॥ भावार्थ : मुखरोग से पीडित रोगी को, मुद्रयुष, घृत, लवण, खल, यूष एवं कटुक औषधि इनसे युक्त तथा कषाय व कडवा शाकों से युक्त लघु भोजन दिन में एक बार देना चाहिए। मुखगत असाध्यरोग इति प्रयत्नात्कथिता मुखामया: षडुत्तरा: षष्ठिरिहात्मसंख्यया ॥ ततस्तु तेष्वोष्ठगता विवजर्यास्त्रिदोषमांसक्षतजोद्धवास्त्राय:॥ 118 ॥ भावार्थ : इस प्रकार छियासठ 66 प्रकार के मुख रोगों का वर्णन प्रयत्न पूर्वक किया गया है। उन पूर्वोक्र अोष्ठरोगों में त्रिदोष (सिन्नपात) मांस, रक्त इनसे उत्पन्न 3 तीन अोष्ठ रोग छोडने योग्य हैं अर्थात् अचिकित्स्य हैं। दंतगत असाध्यरोग स्वदंतमूलेष्वपि वर्जनीयै । त्रिादोषालगिैं गतिशैषिरै परै॥ तथैव दंतप्रभवास्ततोः परे । सदालनश्यामलभंजनैद्र्विजा:॥ 119॥ भावार्थ : दंतामुलज रोगों में तीनों दोषों के लक्षणों से संयुक्त अर्थात् तीनों दोषों से उत्पन्न नाडी 1. ग्रंथांतर में कुटजफ∂।