Skip to content

Chapter 12 · Treatment of the major diseases, part two

PDF page 285 (book page 213)

महाव्याधिचिकित्साधिकार:

284
286
Open chapter 12 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महाव्याधिचिकित्साधिकार: 213 एवं महान् गुण से युक्त क्षरकर्म विधि से किस प्रकार करनी चाहिए यह विषय बहुत प्रयत्न से यहाँ से आगे कहा जायेगा अर्थात् अर्श रोग की चिकित्सा यहाँ से आगे कहेंगे। मुष्ककादि क्षर कृष्णमुष्ककतरुं परिगृह्योत्पाटच्य शुष्कमवदह्य सुभस्म॥ द्रोणमिश्रितजलाढकषट्कं। क्वाथ्येन्महति निर्मलपात्रे॥ 97॥ यावदच्छमतिरक्तसुती़णं। तावदुत्क्वथितमाशुविगाल्यो॥ द्धट्टयन् परिपचेदथ दव्र्या। यद्यथा द्रवघनं न भवेत्तत् ॥ 98॥ शंखनाभिमवदह्य सुती़णं। शर्करामपि निषिच्य यथावत्॥ क्षरतोयपरिपेषितपूति। कागिAकं प्रतिनिवापितमेतत् ॥ 99॥ साधुपात्रानिहितं परिगृह्यामयंतरांकुरमहोदरकीले॥ ग्रंथिगुल्मयकृति प्रपिबेत्त। iाह्यजं प्रति विलेपनमिष्ठम् ॥ 100॥ भावार्थ : काला मोखा वृक्ष को फाडकर सुखावें, फिर से जलाकर भस्म करें। इसका एक द्रोण (पैने तेरह सेर) भस्म को, एक बडा निर्मल पात्र में डालकर, उसमें छह आढक (19 सर 10 तोला) जल मिलावें। पश्चात् इसे तब तक पकावें जब तक वह स्वच्छ, लाल व ती़ण न हों। फिर इसे छानकर इस पानी को करछली से चलाते हुए पुन: पकाना चाहिए जब तक वह द्रव गाढा न हों। इस (क्षरजल) में ती़ण शंखनामि और चूना को जलाकर योग्य प्रमाण में मिलावें तथा पूतिकरंज व भिलावे को क्षर जल में पीस कर डालें। इस प्रकार सिद्ध किए हुए क्षर को एक अच्छे पात्र में सुरक्षित रूप से रखें। इसको अंदर के भाग में होने वाले अर्श, महोदर, ग्रंथि, गुल्म, यकृतवृद्धि इत्यादि रोगों में योग्य मात्रा में पीना चाहिए तथा बाहर होने वाले अर्श, चर्मकलि आदि में लेपन करें। तात्पर्य यह है उसको पीने व लगाने से उपरोक्र रोग नष्ट होते हैं। अर्श यंत्रा विधान गोस्तनप्रतिमयंत्रामिहद्विच्छिद्रमंगुलिचतुष्कसमानम् ॥ अंगुलीप्रवरपंचकवृत्तम् कारयेद्रजतकांचनताम्रै:॥ 101॥ यंत्रवक्त्रामवलोकनिमित्तं। स्यादिहांगुलिमितोन्नमितोष्ठं॥ त्रयंगुलायतमिहांगुलिदेशं। पाशर्वतो विवरमंकुरकार्ये॥ 102॥ भावार्थ : अर्श को शस्त्र, क्षर आदि कर्म करने के लिए, गाय के स्तनों के सदृश आकार वाला, चार अंगुल लम्बा, पाँच अंगुल गोल, दो छिद्रों से युक्त ऐसा एक यंत्र चाँदी, सोना या ताम्र से बनवाना चाहिए। ऊपर जो दो छिद्र बतलाये हैं उनमें से, एक यंत्र के मुख में होना चाहिए (अर्थात् यह यंत्र का मुख स्वरूप रहे) जो अर्श को देखने के लिए है। इसका अोष्ठ अर्थात् बाहर का भाग थोडा उठा हुआ