Skip to content

Chapter 10 · Treatment of kapha diseases

PDF page 227 (book page 155)

कफरोगाधिकार:

226
228
Open chapter 10 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / कफरोगाधिकार: 155 पित्तघन औषधियों के समुच्चाय यत्स्निाग्धं यच्चा शीतं यदपि च मधुरं यत्कषायं स्ुतिक्तं। यत्साक्षत्पिच्छिलं यन्मृदुतरमधिकं यeुरूद्रव्यमुक्तम्॥ तत्तत्पित्तघनमुक्तं रसगुण - विधिना सम्यगास्वाद्य सवँ। भोज्यामयंगप्रलेपप्रचुरतरपरीषेकनस्येषु योज्यम्॥21॥ भावार्थ : जो-जो पदार्थ स्निग्ध हैं, शीत हैं, मधुर हैं, कषायला है, तीखा है, चिकना है, मृदुतर है, गुरु है, यह सब पित्त को उपशमन करने वाले हैं। इस प्रकार रस व गुणों को अच्छी तरह जानकर भोजन, अमयंग, लेपन, सेक व नस्यों में प्रयोग करना चाहिए। त्वगादि1 चूर्ण त्वक्चैलो पिप्पलीका मधुरतरतुगा शर्कराचातिशुक्ला। याथास्ांख्यक्रमेण द्विगुणगुणयुता चूर्णितं सर्वमेतत्॥ व्यामिश्रं भक्षयित्वा जयति नरवरो रक्तपित्तक्षयासृ-। क्तृष्णाशवासोरुहिक्काज्वरमदकसनारोचकात्यंतदाहान्॥ 22॥ भावार्थ : दालचीनी v भाग, इलायची २ भाग, पीपल y भाग, वंश्लोचन } भाग, शक्कर v{ भाग प्रमाण लेकर सुखाकर चूर्ण करें। फि र सबको मिलाकर खाने से यह मनुष्य रक्तपित्त, क्षय, रक्ततृष्णा, श्वास, हिचकी, ज्वर, मद, खाँसी, अरुचि व अत्यन्त दाह आदि अनेक रोगों को जीत लेता है। दोषों के उपसंहार एवं दोषत्रायाणामभिहित मखिलं संविधानस्वरूपं। श्लोकै:स्तौकैर्यथोक्रैरधिकृतमधिगम्यामयानप्रमेयान्॥ तत्तत्सवँ नियुज्य प्रशमयतु भिषग्दोषभेदानुभेद-। व्यामिश्राधिक्ययुक्त्या तदनुगुणलसद्धेषजानां प्रयोगै:॥23॥ भावार्थ : इस प्रकार, तीनों दोषों के प्रकोप के कारण, कुपित होने पर प्रकट होने वाले लक्षण और उसके प्रशमन उपाय आदि सर्व विषय थोडे ही श्लोकों के द्वारा अर्थात् संक्षेप से निरूपण किया गया है। कठिनता से जानने योग्य इन रोगों के स्वरूप भेद आदि को अच्छी तरह जानकर, वैद्य को उचित है कि दोषों के भेद, अनुभेद, व्यामिश्र भेद, आधिक्य-अनाधिक्य इत्यादि अवस्थाओं पर ध्यान देते हुए उनके अनुरूप श्रेष्ठ औषधियों को युक्ति पूर्वक प्रयोगकर के रोगों को उपशमन करें। 1. इसे व्यवहार में सीतोपलादि चूर्ण के नाम से कहते हैं।