Skip to content

Chapter 5 · Rules of food and drink

PDF page 142 (book page 70)

अन्नपानविधि:

141
143
Open chapter 5 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / अन्नपानविधि: 70 अथ मूत्रवर्ग: अष्ट मूत्रगुण गोःजामहिष्याश्वखरोष्ट्रहस्ति -शस्ताविसंभूतमिहाष्टभेदम्॥ मूत्रं क्रिमिघनं कटुतिक्तमुष्णम्। रुक्षं लघुश्लेष्ममरूद्विनाशि॥ 35॥ क्षर गुण क्षरस्सदा मूत्रगुणानुकारी। कुष्ठार्बुुदग्रंथिकिलासकृच्छ्रान्। अशाँसि दुष्टव्रणसर्वजंतू-नाग्नेयशक्त्या दहतहि देहम्॥ 36॥ भावार्थ : गाय, बकरी, भैंस, घोडा, गधा, ऊंट, हाथी, मेंढा इन आठ प्राणियों से उत्पन्न मूत्र आठ प्रकार का है। यह क्रिमियों को नाश करने वाले हैं। कटु (चिरपरा) तिक्त व उष्ण हैं। रुक्ष हैं, लघु हैं एवं कफ और वात को दूर करने वाले हैं। क्षर में उपरोक्र मूत्र के गुण हैं। कुष्ठ, अर्बुद, ग्रंथि, किलासकुष्ठ, मूत्रकृच्छ्र, बवासीर, दूषितव्रण और सम्पूर्ण क्रिमि रोग को जीतता है। अपनी आग्नेय शक्ति के द्वारा देह को जलाता है। द्रव द्रव्यों के उपसंहार एवं द्रवद्रव्यगुणा: प्रतीता:। पानानि मान्यानि मनोहराणि॥ युक्त्यानाया सर्वहितानि तानि। ब्रूयाद्धिषग् भक्षणभोजनानि॥ 37॥ भावार्थ : इस प्रकार द्रव द्रव्यों के गुण का विचार किया गया है। इसी प्रकार प्राणियों के लिए हितकर मान्य व मनोहर भ़य पेय ऐसे अन्य जो पदार्थ हैं, उनके गुणों को वैद्य बतलावें। अनुपानाधिकार: अनुपानविचार इत्थं द्रवद्रव्यविधिं विधाय। संक्षेपत: सर्वमिहान्ुपानम्॥ वक्षम्यहं सर्वरसानुपानं। मान्यं मनोहारि मतानुसारि॥ 38॥ भावार्थ : इस प्रकार सम्पूर्ण द्रव द्रव्यों को वर्णन करके आगे हम संक्षेप से, सर्व रसों के सम्पूर्ण अनुपान का वर्णन, मनोहर मत के अर्थात् पूर्वाचायोँ के दिव्य मत के अनुसार, सिद्धान्ताविरुद्ध रूप से करेंगे। सर्व भोजय पदाथोँ के अनुपान भोजयेषु सर्वेष्वपि सर्वथैव। सामान्यतो भेषजमुष्णतोयम्॥ तिक्तेषु सैवीरमथाम्लतक्रं। पथ्यानुपानं लवणान्वितेषु॥ 39॥ भावार्थ : सभी प्रकार के भोजन में सामान्य दृष्टि से सर्वथा गरम पानी पीछे से पीना यही एक