Skip to content

Chapter 23 · Treating mishaps of all procedures

PDF page 636 (book page 564)

सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार:

635
637
Open chapter 23 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार: 564 कल्कं सत्त्रिफलाकृतं प्रथमतस्संलिम्प्य1केशान् सितान्। धैतांस्तत्त्रिफलांबुना पुनरपि प्रमृक्षयेत़्ाैद्रस-॥ द्धूतैस्तंडुलजै सुकुंदकयुतैस्तत्तणडुलाम्बुद्रवै:। पिष्टैर्लोहरजस्समैरसितसत्केशा भवंति स्फुटम्॥ 93॥ भावार्थ : सफेद बालों पर पहले त्रिफला के कल्क को लेप करके त्रिफला के काढे से धो डालें। पश्चात् लोहचूर्ण को इसके बराबर, चम्पा, वायविडंग कुंदुरु इनके रस व चावल के धोवन से अच्छी तरह पीस कर बालों पर लगाने से सफेद बाल काले हो जाते हैं। केश कृष्णीकरण हरीतक्यादि लेप तैलोद्धृष्टहरीतकी समधृतं कांसस्य चूणँ स्वयं। भृष्टं लोहरजस्तयो समधृतं नीलांजनं तत्समम्॥ भृंगी सन्मदयंतिकासहभवासैरीयनीलीनिशा-। कल्कैस्तत्सदृशैस्सुमर्दितमिदं तैलेन खल्वोपले॥ 94॥ लोहे पात्रवरे घने सुनिहित धान्योरुकूपस्थितम्। षणमासं ह्यथवा त्रिमासमपि तन्मासद्वयं मासकम्॥ एकं तच्चा समुद्धतं समुचितैस्सत्पूजनै: पूजितं। लिम्पेत्सांप्रतमेतदंजननिभान् केशान् प्रकुर्यात्सितान्॥ 95॥ भावार्थ : तैल से भूना हुआ हरड, और कांस के चूर्ण ये दोनों समभाग, इन दोनों के बराबर लोहचूर्ण, इतना ही नीलांजन (तूतिया) इन सबको एकमेक कर मिलावें। भांगरा, मिल्लका (मोतिया) सहचर (पीलीकटसरैया) कटसरैया, नील, हल्दी इनके कल्क को उपरोक्र चूर्ण के बराबर लेकर उसमें मिलावें। पश्चात् इसमें तैल मिलाकर खरल में अच्छी तरह मर्दन करें एवं उसे अच्छे (मजबूत) लोहे के बर्तन में डालकर छह महिना, तीन महिना या एक महिना पयँत धान्य राशि में रखें। फिर उसे निकाल कर उचित पूजा विधि व द्रव्य से पूजन करके सफेद बालों पर लेपन करें तो तत्काल ही केश कज्जाल के समान काले होते हैं। केशकृष्णीकरण श्यामादि तेल श्यामासैरेयकाणां सहचरियुतसत्कृष्णपिणडीतकानाम्। पुष्पाणयत्रापि पत्राणयधिकतरमहानीलिकानीलिकानाम्॥ तन्वीं चाम्रार्जुनानां निचुलबदरसत़्ीरिणां च द्रुमाणां। संशोष्याचूणर्य चूणँ समधृतमखिलं लोहचूर्णेन सार्धम्॥ 96॥ 1. ि∂ह्य इति पाठांतरं।