Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 603 (book page 531)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

602
604
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 531 ऐसा रोगी से कहना चाहिए। इस प्रकार जिस को अच्छी तरह से अनुवासन बस्ति का प्रयोग किया गया है उससे कहना चाहिए कि सुखपूर्वक मल की प्रवृत्ति (बाहर आना)के लिए तुम पग के बल से, जैसा मल बाहर आने में सुभीता हो बैठो। अर्थात् उसे उकरू बैठालना चाहिए। बस्ति के गुण एवं दत्त: सुबस्ति: प्रथमतरमिह स्नेहयेद्वंक्षणे त-। द्वरित: सम्यग्द्वितीय: सकलतनुगतं वातमुधदूय तिष्ठेत्॥ तेजोवणँ बलं चावहति विधियुतं सत्तृतीयश्चतुर्थ:। साक्षत्सम्यग्रसं तं रुधिरमिह महापंचमोःयं प्रयुक्त:॥ vx{॥ षष्टस्तु स्नेहबस्तिर्पिशितमिहरसान् स्नेहयेत्सप्तमोःसौ। साक्षदित्यष्टमोःयं नवम इह महानस्थिमज्जानमुद्य-॥ च्छुक्रोद्धूतान्विकारान् शमयति दशमो ह्येवमेव प्रकरा-। द्रद्याद्रत्तं निरूहं तदनु नवदशाष्टौ तथा स्नेहबस्ति:॥ vx|॥ भावार्थ : विधिप्रकार प्रयुक्त प्रथम बस्तिा वंक्षण (राडं) को स्निग्ध करती है। द्वितीय बस्ति सर्व शरीरगत वातरोग को नाश करती है। तीसरी बस्ति शरीर में तेज, वर्ण व बल को उत्पन्न करती है। चौथी बस्ति रस को स्निग्ध करती है। पाँचवी, रक्त को स्निग्ध करती है। छटवी बस्ति मांस को स्निग्ध करती है। सातवीं बस्ति रसों (मेद)को स्निग्ध करती है। आठवीं व नवमीं बस्ति, अस्थि (हडुी)व मज्जा में स्नेहन करती है। दशवीं बस्ति, शुक्र में उत्पन्न विकारों को शमन करती है। इसी प्रकार से, निरूह बस्ति प्रयुक्त मनुष्य को, नौ अथवा अठारह अनुवासन बस्तियों का प्रयोग कर देना चाहिए। तीन सौ चौबीस बस्ति के गुण एवं सुस्नेहबस्तित्रिाशतमपि चतुविँशति चोपयुक्तान्। मत्र्योःमत्र्यस्वरूपो भवति निजगुणैस्तु द्वितीयोःद्वितीय:॥ कामस्साक्षदपूर्व: सकलतनुभृतां ह्न्मनोनेत्राहारी। जीवेद्रिव्यात्मदेह: प्रबलबलयुतो वत्सराणां सहस्रम्॥vx}॥ भावार्थ : इस प्रकार शास्त्राोक्र विधि से तीन सौ चौबीस स्नेहन बस्तियों के प्रयोग करने से वह मनुष्य अपने गुणों से साक्षत् द्वितीय देव के समान बन जाता है। संपूर्ण प्राणियों के हृदय, मन व नेत्रा को आकर्षित करने वाले देह को धारणकर वह साक्षत् अपूर्व कामदेव के समान होता है। इतना ही नहीं वह दिव्य देह व विशिष्ट बल से युक्त होकर हजारों वर्ष जीवेगा अर्थात् दीर्घायुषी होगा।