Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 602 (book page 530)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

601
603
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 530 भावार्थ : जिसका शरीर रूक्ष हो, शरीर में दोष प्रबलता से कुपित हो रहे हों, ऐसे मनुष्य को उसके दोषों पर ध्यान देते हुये दो तीन अथवा इससे अधिक अनुवासन बस्ति देना चाहिए। जब शरीर (अनुवासन से) स्निग्ध हो जावे तो अपने आप बलाबल को विचार कर पश्चात् शास्त्राोक्र विधि के अनुसार निरूहबस्ति का प्रयोग करना चाहिए। रात्रिा-दिन बस्ति का प्रयोग तं चाति प्रबलमलैरशुद्धदेहं। रात्वेह प्रकटमरुत्प्रपीडितांगम्। रात्रावप्यहनि सदानुवासयेद्य-। द्रोषाणां प्रशमनमेव सर्वथेष्टम्॥ 1xv॥ भावार्थ : जिसका शरीर प्रबल मल से अशुद्ध हो और प्रबल वात से पीडित हो तो उसे दोषाें का शमन करने में सर्वथा उपयुक्त ऐसे अनुवासन बस्तिका प्रयोग रात दिन हमेशा करना चाहिए। अनुवासनबस्ति की विधि स्वमयक्रं सुखसलिलैरिहाभिषिक्रं । शास्त्राोक्रक्तमविहितं तु भोजयित्वा॥ सधिूंत्थोज्वलशतपुष्पचूर्णयुक्तम्। संयुक्त्या विधिविहितानुवासनं तत्॥ 1x२॥ स्नेहोद्यत्प्रणिहितबस्तियुक्तमत्यँ। ह्युत्तानोच्चालितसुखप्रसारितांगम्॥ वीर्यातिप्रसरणकारणं करांघ्रि-॥ स्फि ग्देशान्करतलताडनानि युक्तान्॥ 1xx॥ त्रीन्वारं शयनमिहोति़्ापेति़्ापेच्चा। स्नेहस्य प्रसरणसंचलार्थमित्थम्॥ ब्रूयात्तं क्षणशतमात्राकं तु पश्चात्। तिष्ठेति त्वमिह सुदक्षिणोरुपाश्र्वे॥ 1xy॥ इत्येवं सुविहितसत्क्रियानियुक्त:। न्यस्तांगस्त्वमिह सुखं मलप्रवृत्यै॥ तिष्ठेति प्रतिपदमातुरं यथावत्। तं ब्रूयान्मलगमने यथा कथंचित्॥ 1xz॥ भावार्थ : अनुवासन करने योग्य मनुष्य को सबसे पहले ठीक-ठीक स्नेहामयंग कराके गरम पानी से स्नान कराना चाहिए (जिससे पसीना निकल आवें)पश्चात् शास्त्राोक्र क्रम से भोजन कराकर, सैंधानमक व सोंफ के चूर्ण से युक्त, अनुवासन बस्ति का प्रयोग विधि प्रकार युक्ति से करना चाहिए। स्नेहबस्ति के प्रयोग करने क पश्चात् उस मनुष्य को (जिसको स्नेहबस्ति=अनुवासन बस्ति का प्रयोग किया है)(जितने समय में सौ गिने उतने समय तक) सुख पूर्वक अंगों को पसार कर चित सुलावें। ऐसा करने से बस्तिगत स्नेह का प्रभाव सब शरीर में पहुँच जाता है। इसके पश्चात् हाथ व पैर के तलवे और स्फि ग (चूतड) प्रदेश में (धीरे-धीरे) हाथ से थप्पड1 मारें। शरया (पलंग, व्रेंच आदि) को तीन बार ऊपर की ओर उठावें। स्नेह के प्रसरण व चलन के लिए तुम सौ क्षण तक दक्षिण पार्श्व के बल से रहो v. यह इसीलिए किया जाता है कि प्रयुक्त स्नेह शीघ्र बाहर नहीं आने पावें।