Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:
524
औषधदोषज व्यापत्ति और उसकी चिकित्सा
प्रयोजितस्नेहगणोःल्पमात्रिका। भवेदकचििंत्कर एव संततम्।
तथैव मात्राधिकतामुपागता। प्रवाहिकामावहतीति तत़्ाणात्॥ 102॥
प्रवाहिकायामपि तत्क्रियाक्रम:। सुशीतलं चोष्णतरं च भेषजम्।
करोति वातप्रबलं च पैत्तिकं। गुदोपतापं लवणाधिकं द्रवम्॥ 103॥
अथात्र संशोधनबस्तिरुत्तमं विरेचनं च क्रियतेःत्र निश्चितै:।
भावार्थ : जिस बस्ति में अल्प प्रमाण में तैलादिक का प्रयोग किया हो उससे कोई उपयोग नहीं
होता है। इसी प्रकार औषध जरुरत से जयादा प्रमाण में प्रयुक्त हो तो वह भी शीघ्र प्रवाहिका रोग को
उत्पन्न करता है। प्रवाहिका उत्पन्न होने पर उसकी जो चिकित्सा कही गई है उसी का प्रयोग करें। यदि
बस्ति में अति शीतल औषधि का प्रयोग करें तो बात उद्रेक होकर उदर में वातज व्याधियों (विबंध
आघमान आदि) को उत्पन्न करता है। यदि अत्यन्त उष्ण औषधि का प्रयोग किया जाये तो पैत्तिक
व्याधियों (दाह अतिसार आदि) को उत्पन्न करता है। अधिक नमक मिले हुए द्रव की बस्ति देवें तो
गुदा में जलन पैदा करता है। ऐसा हो जाने पर तो अर्थात् वातज रोगों की उत्पत्ति हो तो उत्तम संशोधन
बस्ति का प्रयोग करें। पित्तजव्याधि में विरेचन का प्रयोग करें।
शरयादोषजन्य व्यापत्ति व उसकी चिकित्सा
अथोःवशीष्ोर्प्यतिपीडिते क्रिया प्यथोत्तरस्यादपि वर्णितं बुधै: (?)॥104॥
अथोच्छ्रिते चापि शिरस्यतष्टिव: (?) करोति बस्ति घृततैलपूरितम्।
पीतश्च सस्नेहमिहातिमेहय-त्यतश्च तत्रोत्तरबस्तिरैषधम्॥ 105॥
भावार्थ : बस्तिकर्म के समय नीचा शिर करके सोने से अति पीडित के समान दोष होते है
और उसी के समान इसकी चिकित्सा करनी चाहिए।
भावार्थ : शिर ऊँचा करके सोने से घी और तैल से बस्ति भर जाती है और जिससे पीला व
स्निग्ध मूत्र आता है। ऐसा होने पर उत्तरबस्ति का प्रयोग करना चाहिए।
इहाधिकान्कुब्जशरीरयोजितान्। विशल्यतो वंक्षणमेव वान्यत:॥
तथैव संकुंचितदेहसक्थिके-। प्यतोधर्वमुत्क्रम्य न चागमिष्यति॥ 106॥
तयोश्च बस्तिं विदधीत यत्नतो। विनिर्गमायागमतत्वविद्धिषक्॥
तले च तद्रक्षिणपार्श्वशायिन:। कृतोप्यकचििंत्कर एव सांप्रतम्॥ 107॥
भावार्थ : शरीर और दोनों साथल को संकुचित (सिकुड) कर बस्ति देने से औषध ऊपर जाता