Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 591 (book page 519)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

590
592
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 519 भावार्थ : अत्यन्त स्निग्ध, अथवा रूक्षित (रूखापने से युक्त) मनुष्य, विरेचन का औषध पीकर, मल बाहर न आते हुए देख उसे बाहर लाने के लिए बलात्कार पूर्वक कोशिश करता है अर्थात् प्रवाहण करता है, अथवा बाहर निकलते हुए मल के वेग को रोक लेता है तो, उसके पेट से, दाह व शूल संयुक्त, सफेद, लाल वा काले रंग का कफ बाहर (बार-बार) निकलने लगता है। इसे प्रवाहिका से युक्त वाहिका अर्थात् प्रवाहिका कहते हैं। प्रवाहिका, हृदयोपसरण व विबंध की चिकित्सा तामास्रावविकारभेषजगणैरास्थाप्य संशोध्य त-। त्पश्चादग्निकरैषधैरहिमपानीयं तु संपाययेत्॥ ऊधर्वाधश्च प्रवृत्तभेषजगतिं यो वात्र संस्तंभये-। दरानाद्हृदयोपसंसरणतां कृत्वात्र दोषास्तथा॥ 82॥ ह्त्पीडां जनयन्त्यतश्च मनुजो जिह्वां सदंतामरं। खादंस्ताम्यति चोधर्वदृष्टिरथवा मूच्र्छत्यत़िामत:॥ तं चामयजय सुखोष्णधान्यशयने संस्वेद्य यष्ठीकषा-। यै: संसिद्धातिलोद्धवेन नितरामत्रानुसंवासयेत्॥ 83॥ तं ती़णातिशिरोविरेचनगणैस्संशोध्य यष्ठीकषा-। योन्मिश्रैरपि तणडुलांबुभिररं तं छर्दयेदातुरम्॥ रात्वा दोषसमुच्छ्रयं तदनु तं सiस्तिभि: साध्ये-। द्य: संशुद्धतनु: सुशीतलतरं पानादिकं सेवते॥ 84॥ स्त्रोतस्वस्य विलीनदोषनिकर: संघातमापद्यते। वर्चो मूत्रमरुिन्नरोधनकरो बघनात्यथाग्निस्वयं॥ आटोपजवर - दाहशूलबहुमूच्र्छाद्यामयास्स्युस्तत-। स्तं छद्र्या सनिरूहयेदपि तथा तं चानुसंवासयेत्॥ 85॥ भावार्थ : उस प्रवाहिका से पीडित मनुष्य को, परिस्राव व्यापत्ति में कथित औषध समूह से आस्थापन बस्ति देवें और संशोधन (विरेचन) करें। उसके बाद अग्निवर्धक औषधियों के साथ गरम पानी को पिलाना चाहिए अथवा अग्निकारक औषधिसिद्ध जल को पिलावें । हृदयोपसरण लक्षण= जो मनुष्य वमन विरेचन के औषध को सेवन कर उससे आते हुए वेग-वमन या विरेचन को अरान से रोक लेता है, तो उनके दोष, हृदय के तरफ गमन कर, हृदय में पीडा को उत्पन्न करते हैं और जिससे मनुष्य जीभ को काटता है, दांतों को किटकिटाता है, संताप युक्त होता हुआ ऊपर की अोर आँखें फाड देता