Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 584 (book page 512)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

583
585
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 512 ते चाप्याशु विरेचयेन्मृदुतरं तीव्रैषधिश्योधनै:। स्नेहादिक्रियया विहीनमनुजस्यात्यंतरूक्षैषधम्॥ स्त्रीव्यापररतस्य शीतलमरं दत्तं मरुत्कोपनं। कुर्यात्तत्कुरुतेःतिशूलमथवा विभ्रांतमूच्र्छादिकम्॥ 61॥ भावार्थ : अल्प गुण वाले औषध को थोडे प्रमाण में पीने से जो वमन होता है वह सम्पूर्ण दोषों को नहीं निकाल पाता है। जिससे शिर में पीडा व व्याधि की वृद्धि होती है। फिर जी मचल जाता है। ऐसा होने पर बलवान् रोगी को अच्छी तरह वमन कराना चाहिए। इसी प्रकार विरेचन भी संपूर्ण दोषों को निकालने में समर्थ न हुआ तो उस से दोषों का उद्रेक हो कर शिर में भारीपन, वातजरोग, उरोरोग व गुदा में वेदना (कर्तनवत् पीडा) उत्पन्न होती है। ऐसी हालत में यदि रोगी मृदु शरीर वाला हो तो ती़णशोधन औषधियों द्वारा विरेचन कराना चाहिए। स्नेहन, स्वेदन से रहित व मैथुन में आसक्र मनुष्य को (वमन विरेचन कारक) रूक्ष व शीतल औषध दे दें तो वह वायु को प्रकुपित करता है। वह कुपित वात (पसवाडे पीठ कमर ग्रीवा मर्म स्थान आदि स्थानों में) तीव्रशूल एवं भ्रम मूच्र्छा आदि उपद्रवों को उत्पन्न करता है। ऐसी हालत में उसे शीघ्र ही तैलामयंग (तैल का मालिश) करके (धान्य से) स्वेदन करें एवं मुलैठी के कषाय (काढा) व कल्क से सिद्ध तैल से अनुवासन बस्ति देनी चाहिए। अयोग का लक्षण व उसकी चिकित्सा तैलामयक्रशरीरमाशु तमपि प्रस्विद्य यष्टीकषा-। यै: कल्कैश्च विपक्वतैलमनुवासस्य प्रयुक्तं भिषक्॥ स्नेहस्वेदविहीनरूक्षिततनो रूक्षैषधं वाल्पवीं-। यँ वात्यल्पमथापि वामयवहतं नोधवँ तथाधो व्रजेत्॥ 62॥ तच्चा क्लिश्य इहोग्रदोषनिचयांस्तैस्सार्धमापादये-। दाधमानं हृदयग्रहं तृषमथो दाहं च सन्मूच्र्छतां॥ तं संस्नेह्य च वामयेदपि तथाधस्स्नेह्य संशोध्येत्। दुवाँतस्य समुद्धताखिलमहादोषा: शरीरोeता:॥ 63॥ कुवँति श्वयथुं जवरं पिटकिकां कणडूसकुष्ठानिग्नमां-। द्यं यत्ताडनभेदनानि च ततो निशशोषत: शोध्येत्॥ दुशशुद्धेःतिविरेचने स्थितिमति प्रागप्रवृत्ो तथा। चोष्णं चाशु पिबेज्जालं सुविहितं संशोधनाथँ परम्॥ 64॥