Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 583 (book page 511)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

582
584
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 511 विषम औषध प्रतिकार ऊधवाँधो विषमैषधं परिगतं कचििंव्द्यवस्थापयन्। शोषान्दोषगणान्विनेतुमसमर्थस्सन्महादोषकृत् ॥ मूच्छाँ छर्दिमरोचकं तृषमथोeाराविषुद्धिं रुजां। ह्ल्लासं कुरुते ततोःहिमजलैरुग्रान्वितैर्वामयेत्॥ 58॥ भावार्थ : ऊधर्व शोधन व अधोशोधन के लिए प्रयुक्त विषम औषधि यदि सर्व दोषों को अपहरण कर गुणों की व्यवस्थापन करने के लिए असमर्थ हो जाये तो वह अनेक महादोषों को उत्पन्न करती है। मूच्र्छा, वमन, अरोचक, तृषा, उeार, अशुद्धिता पीडा, उपस्थित वमनत्व (वमन होने की तैयारी, जी मचलना) आदि रोग उत्पन्न होते हैं। उनको उग्रा (वचा) से युक्त गरम जल से वमन कराना चाहिए। सावशोष औषध व जीर्ण औषध का लक्षण व उसकी चिकित्सा यत्स्यादैषधशोषमप्यातितरां तत्पाचनै: पाचये-। दल्पं चाल्पबलस्य च प्रचलिताशोषोरुदोषस्य च॥ तत्रासम्यगधोविरेचित - नरस्योष्णैर्जलैर्वामायेत्। ती़णाग्नेरपि भक्रवत्परिणतं तच्चाशु संशोध्येत्॥ 59॥ भावार्थ : पेट में औषध शोष रह जावे, दोष भी अल्प हो, रोगी अल्प बल वाला हो तो उसे पाचन क्रिया द्वारा पचाना चाहिए। यदि अवशोष औषधवाले का दोष अधिक हो, प्रचलित (प्रधावित) हो, (रोगी भी बलवान हो) विरेचन भी बराबर न हुआ हो तो उसे गरम पानी से वमन कराना चाहिए। ती़ण अग्नि वाले मनुष्य के (थोडा व स्वल्प गुण करने वाला औषध भोजन के सदृश पच जाता है, इससे उद्रिक्त दोषों को समय पर नहीं निकाले तो अनेक रोगों को उत्पन्न करता है व बल का नाश करता है) ऐसे जीर्ण औषध को, शीघ्र शोधन करना चाहिए। अल्पदोष्ोहरण, वातजशूल का लक्षण एवं उसकी चिकित्सा अल्पं चाल्पगुणं च भेषजमरं पीतं न निशशोषतो। दोषं तद्वंमनं हरेच्छिरसि रुग्व्याधिप्रवृद्धिस्तत:॥ ह्ल्लासश्च भवेदिहातिबलिनं तं वामयेदप्यध:। शुद्धादुद्धतगैरवं मरुदुरोरोगाeुदे वेदना॥ 60॥