Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / कर्मचिकित्साधिकार:
475
v. क्षणनात़्ार: क्षरणांद्वा क्षर:॥ क्षणनात् त्वक्मांसादिहसिंनात्॥ क्षरणात् दुष्टत्वडं्मांसादिचा∂नात् शातनादित्यर्थ: ॥
अथ क्षराधिकार:
क्षर का प्रधानत्व व निरुक्रि
याथासंख्यविधानत: कृतमहाकमोँद्धवव्यापदं।
व़ये चारु चिकित्सितं प्रथमत: क्षराधिकार: स्मृत:॥
शस्त्रेषूग्रमहोपशस्त्रनिचये क्षरप्रधानं तथा।
दत्तस्तत़्ाणनात्तत: क्षरणत: क्षरोःयमित्यादृत:॥ 9॥
भावार्थ : पूर्वोक्र क्षर आदि चार महान् कमोँ के प्रयोग बराबर न होने के कारण, जो महान्
व्याधियाँ उत्पन्न होती हैं, उनको और उनकी योग्यचिकित्सा को भी क्रमश: वर्णन करेंगे। सबसे पहले
क्षरकर्म का वर्णन किया जायेगा। भयंकर शस्त्र व उपशस्त्रकमोँ से भी क्षरकर्म प्रधान है। प्रयुक्त क्षर,
त्वक्1 मांस आदिकों की हसिां करता है अर्थात नष्टभ्रष्ट करता है, इसलिए अथवा दुष्ट मांस आदिकों
को अलग कर देता है अर्थात् गिराता है। इसलिए भी इसे क्षर कहा है अर्थात् यह क्षर शब्द की निरुक्रि है।
क्षर का भेद
क्षरोयं प्रतिसारणात्मविषय: पानीय इत्येव वा।
क्षरस्य द्विविधो विपाकवशत: स्वल्पद्रवोःतिद्रव:॥
क्षरस्यापि विनष्टवीर्यसमये क्षरोदकैरप्यति-।
क्षरद्रव्यगणैश्च तद्रहनत: शक्ति: समाप्याययेत्॥ 10॥
भावार्थ : क्षर के प्रतिसारणीय क्षर (शरीर के बाह्य प्रदेशाें में लगाने वा टपकाने योग्य)
पानीय क्षर (पीने योग्य) इस प्रकार दो भेद हैं। क्षर के पाक की अपेक्ष से, स्वल्पद्रव, अतिद्रव इस
प्रकार पुन: दो भेद होते हैं। अल्प शक्ति वाले औषधियों से साधित हो जाने से, क्षर की शक्ति जब नष्ट
(कम) हो जाती है तो उसे क्षरजल में डालकर पकाने से, अथवा क्षरऔषध समूहों के साथ जलाने
से वह वीर्यवान् होता है। इसलिए हीनशक्ति वाले क्षर को, उक्र क्रिया से वीर्य का आधान करना
चाहिए।
क्षर का सम्यग्दग्ध लक्षण व पश्चात् क्रिया
व्याधै क्षरनिपातने क्षणमत: कृष्णत्वमालोक्य तत्।
क्षरं क्षीरघृताम्लयष्टिमधुकै: सैवीरकै: क्षलयेत्॥
पश्चात़्ारनिवर्तनादनुदिनं शीतान्नपानादिभि:।
शीतैरप्यनुलेपनै: प्रशमयेत्तं क्षरसाध्यातुरम् ॥ 11॥