Skip to content

Chapter 20 · Compendium of the science and rules of method

PDF page 526 (book page 454)

शास्त्रासंग्रहाधिकार:

525
527
Open chapter 20 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शास्त्रासंग्रहाधिकार: 454 मुक्तिल़मी को वरना चाहते हैं, उनके लिए हम स्वस्थ मनुष्य में भी उत्पन्न रोगी के प्राण को नाश करने के लिए कारणभूत रिष्ट (मरणचिह्नों) का निरूपण श्री महावीर भगवंत के वचनानुसार लक्षण सहित करेंगे। रिष्ट से मरण का निर्णय मेघसमुन्नतैरधिकवृष्टिरिवेष्ट - विशिष्टरिष्टस-। न्दर्शनतो नृणां मरणमप्यचिराद्धवतीति तान्यशो-॥ षागमपारगस्वमनसैव विचार्य निश्चितं वदेत्। स्वप्नविकारचेष्टितविरुद्धविलक्षणतो विचक्षण:॥ 31॥ भावार्थ : समस्त शास्त्रों में प्रवीण वैद्य जैसे अत्यधिक बादलों के होने पर बरसात होना अनिवार्य कह सकते हैं, उसी प्रकार विशिष्ट मरणचिह्नों के प्रकट होने से मरण भी शीघ्र अवश्य होता है, ऐसा अपने मन में निश्चय कर कहें। विकृतस्वप्न, विरुद्धचेष्टा, व विरुद्धलक्षण, इनसे आयु का निर्णय कर सकता है एवं मरण का रान कर सकता है। मरणसूचक स्वप्न स्वप्नगतोःतिकंटकतरूनधिरोहति चेद्ध्याकुलो। भीमगुहांतरेःपि गिरिकूटतटात्पतति ह्यधोमुख:॥ यस्य शिरोगलोरसि तथोच्छ्रितवेणुगणप्रकार-। तालादिसमुद्धवो भवति तज्जानमारणकारणावहम्॥ 32॥ भावार्थ : यदि रोगी स्वप्न में व्याकुल होकर अपने को तीव्र कंटक वृक्ष पर चढते हुए देखता हो, कोई भयंकर गुफा में प्रवेश कर रहा हो, कोई पर्वत वगैरह से नीचे मुखकर गिरता हो एवं यदि रोगी के शिर, गल व हृदय में ऊँचे बाँस व उसी प्रकार के ऊँ चे ताल (ताड) आदि वृक्षों की उत्पत्ति मालूम पडती हो तो यह सब उसके मरण चिह्न हैं ऐसा समझाना चाहिए अर्थात् ये लक्षण उसके होने वाले मरण को बतलाते हैं। यानखरोष्ट्रगर्दभवराहमहा - महिषोग्ररूपस -। व्द्यालमृगान् व्रजेत् समधिरुह्य दिशं त्वरितं च दक्षिणं। तैलविलिप्तदेहमसिता वनिता ह्यथवातिरक्तमा-। ल्यांबरधारिणी परिहसन्त्यसकृत्परिनृत्यतीव सन्॥ 33॥ प्रेतगणैस्सशल्यबहुभस्म - धरैरथवात्मभृत्यव-। र्गैरतिरक्तकृष्णवसनावृत - लगििंभिरंगनाभिर-॥