Skip to content

Chapter 17 · Treatment of minor diseases, part five

PDF page 444 (book page 372)

क्षुद्ररोगाधिकार:

443
445
Open chapter 17 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 372 रात्रि में उसकी बुद्धि में अत्यधिक विभ्रम होता है अर्थात् रात्रि में रोग बढ जाता है। यह कठिन रोग है। सिन्नपातज, शोकज उन्मादलक्षण स्यात्सिन्नपातजनितास्त्रिविधै: त्रिादोष-। लगिैं: समीक्षितगुणो भवतीह कृच्छ्र:॥ अर्थक्षयादधिकबंधुवियोगतो वा। कामाद्ध्यादपि तथा मनसो विकार:॥ 107॥ भावार्थ : सिन्नपातज उन्मादरोग में तीनों दोषज उन्माद में कहे गए चिह्न प्रकट होते हैं। यह भी कठिन साध्य होता है तथा धननाश , निकट बंधुवियोग, काम व भय आदि से (शोक उत्पन्न होकर) भी उन्माद रोग होता है। उन्मादचिकित्सा उन्मादबाधितनुं पुरुष सदोष्ै:। स्निग्धं तथोभयविभागविशुद्धदेहं॥ ती़णावपीडनशतै: शिरसो विरेकै:। धुपैस्सपूतिभिरत: समुपक्रमेत॥ 108॥ भावार्थ : उन्माद से पीडित मनुष्य को दोषों के अनुसार स्नेहन व स्वेदन कराकर वमन विरेचन से शरीर के ऊपर व नीचे के भागों को शोधन कराना चाहिए। फिर उसे अनेक प्रकार के ती़ण अवपीठननस्य, शिरोविरेचन और दुगँध्युक्त धुन के प्रयोग से चिकित्सा करनी चाहिए। नस्य व त्रासन नस्यानुलेपनमपीह हितं प्रयोजयं। तैलेन ती़णतरसर्षपजेन युक्तम्॥ सुत्रासयेद्विविधनागतृणागिAतोयै-। श्चोरैर्गजैरपि सुशिक्षितसर्वकार्यै:॥ 109॥ भावार्थ : इस रोग में हितकर नस्य व लेप को ती़ण सरसों के तैल के साथ प्रयोग करना चाहिए। और अनेक प्रकार के निर्विषसर्प, घास, अग्नि, पान, चोर, हाथी व अन्य श़िाप्रद अनेक कायोँ से उस उन्मादी का भय व त्रास पहुँचाना चाहिए। उन्मादनाशक अन्यविधि कूपेःतिपूतिबहुभीमशवाकुलेःस्मिन्। तं शाययेदतिमहाबहलांधकारे॥ सम्यग्ललाटतटसर्वशिराश्च लिढ्वा। रक्तप्रमोक्षणमपीह भिषग्विदध्यात्॥ 110॥ भावार्थ : अंधेरे कुएँ में और जहाँ अत्यन्त भयंकर अनेक शव पडे हों और अत्यधिक दुगँध आ रही हो एवं अंधकार हो वहाँ उस उन्मादी को सुलानाv चाहिए। तथा कुशल वैद्य रोगी के ललाट में रहने वाले सर्व शिराओं को व्यथन करके रक्तमोक्षण भी करें। 1. उपरोक्र कायोँ को करने से प्राय: उसका दि∂ ठिकाने में आ जाया करता है।