Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 396 (book page 324)

क्षुद्ररोगाधिकार:

395
397
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 324 क्षुद्रतमकलक्षण क्षुद्रको भवति कर्मणि जात:। तिन्नवृत्तिरपि तस्य निवृत्तै॥ द्योषवान् स कफकाससमेतो। दुर्बलस्य तमकोःन्नविरोधी॥ 5॥ भावार्थ : कुछ परिश्रम करने पर जो शवास उत्पन्न होता है विश्रांति लेने पर अपने आप ही शांत होता है उसे क्षुद्रशवास कहते हैं। जो दुर्बल मनुष्य को शुद्धयुक्त कफ व खांसी के साथ श्वास चढता है, और जो अन्न के खाने से बढता है, उसे तमकश्वास कहते हैं। छिन्न व महाश्वास लक्षण छिन्न इत्युदरपूरणयुक्त:। सोष्णबस्तिरखिलांगरुगुग्र:॥ स्तब्धदृष्टिरिह शुष्कगलोःति। धवानशूलसहितस्तु महान् स्यात् ॥6॥ भावार्थ : जिस श्वास में पेट फूलता हो, बस्ति (मूत्राशय) में दाह होता हो, सम्पूर्ण अंगों में उग्र पीडा होती हो (जो ठहर-ठहरकर होता हो) उसे छिन्न शवास कहते हैं। जिसकी मैजूदगी में दृष्टि स्तब्ध होती हो, गला सूख जाता हो, अत्यन्त शब्द होता हो, शूल से संयुक्त हो ऐसे शवास को महाशवास कहते हैं। ऊधर्व शवासलक्षण मर्मपीडितसमुद्धव दु:खो। बाढमुच्Jसिति नष्टनिनाद:॥ ऊधर्वदृष्टिरत एव महोधर्व-। शवास इत्यभिहितो जिननाथै:॥ 7॥ भावार्थ : जिसमें अत्यधिक उधर्व शवास चढता हो, साथ में मर्मभेदी दु:ख होता हो, आवाज का नाश हो गया हो, आँखें ऊपर चढ गई हो तो ऐसे महान् शवास को जिनभगवान् ने ऊधर्वशवास कहा है। साध्यासाध्य विचार क्षुद्रकस्तमक एव च साध्यो। दुर्बलस्य तमकोःप्यतिकृच्छ्र:॥ वर्जिता मुनिगणैरवशिष्टा:। शवासिनामुपरि चारूचिकित्सा॥ 8॥ भावार्थ : क्षुद्रक और तमक शवास साध्य हैं। अत्यधिक दुर्बल मनुष्य हो तो तमक शवास भी अत्यन्त कठिनसाध्य है। बाकी के शवासों को मुनिगण त्यागने योग्य कहते हैं। यहाँ से आगे शवास रोगियों की श्रोष्ठ चिकित्सा का वर्णन करेेंगे। श्वासचिकित्सा छर्दनं प्रतिविधाय पुरस्तात्। स्नेहबस्तिविगतां च विशुद्धिम्॥ योजयेiलवतामबलानाम्। शवासिनामुपशमैषध्योगान्॥ 9॥