Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार:
302
करते हैं (वे नेत्रों को रगडते हैं) जब इससे आँख के शुक्ल कृष्ण भाग में शोध उत्पन्न होता है। इसे
प़मकोप कहते हैं। यह एक भयंकर व्याधि है।
वत्र्मरोगों के उपसंहार
इतीह वत्र्माश्रयरोगसंकथा। स्वदोषभेदाकृतिनामलक्षणै:॥
अथैकवशिंत्युदितात्मसंख्यया। प्रकीर्तिता: शुक्लगतामयान्ब्रुवे॥ 198॥
भावार्थ : इस प्रकार आँखों के कोयो में रहने वाले इक्कीस प्रकार के रोगों को उनके दोष भेद,
आकृति, नाम व लक्षण संख्या के वर्णन कर चुके हैं। अब शुक्लमणडलगत रोगों को कहेंगे।
विस्तर्यर्म व शुक्लार्म के लक्षण
अथार्म विस्तारि सनीललोहितं । स्वशुक्लभागे तनुविस्तृतं भवेत् ॥
तथैव शुक्लार्म चिराच्चा वर्धते। सितं मृदु श्वेतगतं तथापरं ॥ 199॥
भावार्थ : आँख के शुक्ल (सफेद) भाग में, थोडा नील वा रक्तवर्णयुक्त पतला और विस्तृत
(फैला हुआ) ऐसा जो माँस का चय (इकट्टा) होवे इसे विस्तारि अर्म रोग कहते हैं। इसी प्रकार शुक्ल
भाग में जो मृदु, सफेद और धीरे-धीर‘ बढने वाला जो मांसचय होता है, इसे शुक्लार्म कहते हैं।
लोहितार्म व अधिमांसार्मलक्षण
यदा तु मांसं प्रचयं प्रयात्यलं। स्वलोहितार्मबुजपत्रासिन्नभम्॥
यकृत्सकाशं बहलातिविस्तृतं। सिताश्रयोःसावधिमांसनामकम्॥ 200॥
भावार्थ : जब (शुक्ल भाग में) रक्त कमल दल के समान, लाल, माँस संचित होता है, इसे
लोहितार्म कहते हैं। जो जिगर के सदृशवर्णयुक्त, मोटा, अधिक फैला हुआ, माँस संचित होता है, इसे
अधिमाँसार्म कहते हैं।
स्नायुअर्म व कृश शुक्रि के लक्षण
स्थिरं बहुस्नायुकृतार्म विस्तृतं। सिरावृतं स्यात्पिशितं सिताश्रयं ॥
सलोहिता शलक्षणतराश्च बदिंवो। भवंति शुक्ले कृशशुक्रिनामकम् ॥ 201॥
भावार्थ : शुक्ल भाग में मजबूत फैला हुआ शिराओं से व्याप्त जो मांस की वृद्धि होती है।
इसे स्नायुअर्म कहते हैं। लाल व चिकने बहुत से बदिुं शुक्लभाग में होते हैं, इसे कृशशुक्रि (शुक्रि)
नामक रोग कहते हैं।
अर्जुन व पिष्टकलक्षण
एक: शशस्य1 क्षतजोपमाकृतिव्र्यवस्थितो बदिुंरिहार्जुनामय:॥
सितोन्नत: पिष्टनिभ: सिताश्रय:। सुपिष्टकाख्यो विदितो विवेदन:॥ 202॥
1. यथार्श एवं इति पाठांतरं।