Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 371 (book page 299)

शिरोरोगाधिकार:

370
372
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 299 कहते हैं। कोये में दाह युक्त, ताम्रवर्ण वाली अत्यन्त कोमल, वेदना रहित जो फुन्सी होती है, उसे अंजननामिका कहते हैं। बहलवत्र्म लक्षण कफोल्वणाभि: पिटकाभिरंचितं। सवर्णयुक्ताभि1 समाभि संतत:॥ समंतत: स्यात् बहलाख्यवत्र्मता। स्वयं गुरुत्वान्न ददाति वीक्षितुम्॥ 184॥ भावार्थ : कोया, चारों तरफ से कफोद्रेक से उत्पन्न, समान व सवर्ण फुन्सीयों से युक्त होता है तो इसे बहलवत्र्म रोग कहते हैं। यह स्वयं गुरु रहने से आँखों को देखने नहीं देता। वत्र्मबंध लक्षण सशोफकणडूयुततुच्छवेदना। समेतवत्र्माक्षिनिरक्षिाणावहात्॥ युतस्तदा वत्र्मगतावबन्धको। नरो न सम्यक्सकलािन्नरीक्षते॥ 185॥ भावार्थ : कोया, खुजली व अल्प वेदना वाली सूजन के युक्त होने के कारण आँखें देखने में असमर्थ होती हैं। इस रोग से पीडित मनुष्य सम्पूर्ण रूपों को अच्छी तरह से नहीं देख पाता है। इसे वत्र्मावबंध अथवा वत्र्मबंध कहते हैं। क्लिष्टवत्र्म लक्षण समं सवणँ मृदुवेदनान्वितं। सताम्रवर्णाधिकमेव वा सदा॥ स्रवेदकस्माद्रुधिरं स्ववत्र्मतो। भवेदिदं क्लिष्टविशिष्टवत्र्मकम् ॥186॥ भावार्थ : कोया, समान हो अर्थात् शोथ रहित हो, स्वाभाविक वर्ण से युक्त हो अथवा हमेशा ताम्रवर्ण (कुछ लाल) ही अधिकता से हो और अकस्मात् कोये से रक्त का स्राव हो तो, इसे क्लिष्टवत्र्म रोग कहते हैं। कृष्णकर्दम लक्षण उपेक्षणात्क्लिष्टमिहात्मशोणितं । दहेत्तत: क्लेदमथापि कृष्णताम् ॥ व्रजेत्तत: प्राहुरिहाक्षिभिन्नका:। स्ववेदका: कृष्णयुतं च कर्दमम् ॥ 187॥ भावार्थ : उपर्युक्त क्लिष्ट वत्र्म रोग की उपेक्ष करने से, वह वत्र्मगत रक्त को जलावें तो उसमें क्लेद (कीचड-सा) उत्पन्न होता है और वह काला हो जाता है। इसलिए इक्ष रोगों को जानने वाले आत्मरानी ऋषिगण इसे कृष्णकर्दम रोग कहते हैं। 1. समाभिरत्यंतसवर्णसंचयात् इति पाठांतरं। 2. इसको अन्य ग्रंथ में वत्र्मकर्दम नाम से कहते हैं।