Skip to content

Chapter 15 · Treatment of minor diseases, part three

PDF page 348 (book page 276)

शिरोरोगाधिकार:

347
349
Open chapter 15 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शिरोरोगाधिकार: 276 वैदर्भ चिकित्सा निशातशस्त्रेण विदर्भसंरिातं विशोध्येत्तद्रशनोरुवेष्टकम्। निपातयेत्सारमनंतरं तत: क्रियास्सुशीता: सकला प्रयोजयेत्॥ 78॥ भावार्थ : वैदर्भनामक रोग में दंतवेष्टगत शोथ को, ती़ण शस्त्र से (विदारण करके) शुद्धि कर, क्षरपातन (क्षर डालना) करें। पश्चात् संपूर्ण शीत चिकित्सा का उपयोग करना चाहिए। खलवर्धन चिकित्सा अथाधिकं दंतमिहोद्धरेत्ततो दहेच्चा मूलं क्रिमिदंतवत्क्रियाम्। विधाय सम्यग्विदधीत भेषजं गलामयानां दशसप्तसंख्यया॥ 79॥ भावार्थ : खलवर्धन में जो अधिक दांत आता है। उसको निकाल डालना चाहिए, दंत मूल को जलाना चाहिए। इसमें क्रिमिदंतक रोग के लिए जो क्रिया बताई गई है, उन सबको करके योग्य औषधि द्वारा चिकित्सा करनी चाहिए। अब सत्रह प्रकार से गले रोगों का निरूपण करेंगे। रोहिणी लक्षण गलातिसंशोधनतापरांकुरैस्सदोषालगिैंरुपलक्षिता: पृथक्। पृथक् समस्तैरनिलादिभिस्तत। स्तथासृज: स्यादिह रोहिणी नृणाम्॥ 8०॥ भावार्थ : वात, पित्त, कफ, रक्त के प्रकोप एवं सिन्नपात से, गले को एक दम रोकने वाले (कांटे जैसे) अंकुर (गले में) उत्पन्न1 होते हैं, जो कि तत्तदोषों के लक्षणों से संयुक्त हैं, इसे रोहिणी रोग कहते हैं। रोहिणी के साध्यासाध्य विचार स्वभावत: कृच्छ्र्रतरातिरोहिणी स्वसिन्नपातप्रभवा कफात्मिका। विवर्जयेद्या भिषजासृगुत्थिता सुखेन साध्यात्रा विधिर्विधियते॥ 81॥ भावार्थ : सर्व प्रकार के रोहिणी रोग स्वभाव से ही अत्यन्त कष्ट साध्य होते हैं। उसमें भी सिन्नपातज, कफ व रक्तविकार से उत्पन्न रोहिणी को वैद्य असाध्य समझाकर छोडें। सुख साध्य रोहिणी का चिकित्सा क्रम आगे कहा जाता है। साध्य रोहिणी की चिकित्सा सरक्तमो़ै: कवलग्रहै: शुभै: सधूमपानैर्वमनाविलेहनै:। शिरोविरेकै: प्रतिसारणादिभि: जयेत्स्वदोषक्रमतो हि रोहिणीम्॥ 82॥ भावार्थ : दोषों के बलाबल को विचार कर उनके अनुसार (जहाँ जिसकी जरूरत हो) रक्त 1. उपरोक्र प्रकार पाँच प्रकार से रोहिणी रोग होते हैं।