Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / उपदंशाधिकार:
252
पनसिका लक्षण
श्रवणपरिसमंतादुन्नतामुग्नशोफां। कफपवननिमित्तां वेदनोद्धूतदु:खां॥
प्रबलपनसिकाख्यां साध्येदैषधैस्तां। प्रतिपदाविहितैस्तै: आमपक्वक्रमेण॥ 43॥
भावार्थ : कफवात के विकार से कान से चारों तरफ अत्यधिक सूजन होती है और वह वेदना
से युक्त होती है, उसे पनसिका कहते हैं। उनको उनकी आम पक्वदशावों को विचार करके तदवस्थायोग्य
बार-बार कही हुई औषधियों के प्रयोग से उनकी चिकित्सा करनी चाहिए।
इरिवेिल्लका लक्षण
शिरसि समुपजातामुन्नतां वृत्तशोफां। कुपितसकलदोषोद्धूतलगिांधिवासाम्॥
जवरयुतपरितापां तां विदित्वेरिवल्ली। भुपशमनविशैष्ै: साध्येiालकानाम्॥ 44॥
भावार्थ : बालकों के मस्तक में ऊँची-ऊँची, गोल-गोल सूजन होती है और वह प्रकुपित
समस्त (तीनों) दोषों के लक्षणों से युक्त होती है अर्थात् त्रिदोषों से उत्पन्न हैं और जिसमें जवर व ताप
होता हैं, उसे इरिवल्ली समझाकर उपशामक औषधियों से उसकी चिकित्सा करें।
कलालक्षण
करहृदयकटीपाश्वाँसक़ाप्रदेशो। परिवृतबहुपित्तोद्धूतविस्फोटका: स्यु:॥
जवरयुतवरक़ाख्यां विदित्वेंद्रपुष्पं। मधुकतिलकलायालेपनान्यत्राकुर्यात्॥ 45॥
भावार्थ : हाथ, हृदय, कटी, पाशर्व, कंधा, क़ा इन प्रदेशों में अत्यधिक पित्त के विकार से
होने वाले विस्फोटक (फोडा) होते हैं। उनके साथ जवर भी यदि हो तो उसे क़ा कहते हैं। लवंग,
मधुक, तिल व मंजीठका लेपन करना इसमें उपयोगी है।
गंधनामा (गंधमाला) चिप्पलक्षण
अभिहितवरक़याकारविस्फोटमेकं। त्वचिभवमतिपित्तोद्धूतगंधाभिधानं॥
नखपिशितमिहाश्रित्यानिल: पित्तयुक्तो। जनयति नखसंधौ क्षिप्रमुष्णातिदु:खम्॥ 46॥
भावार्थ : ऊपर कथित क़ा के समान त्वचा में जो एक विस्फोट (फोडा) होता है, उसे
गंधनामा (गंधमाला) कहते हैं। वायु पित्त से युक्त होकर नाखून के माँस को आश्रित कर नाखून की
संधि में शीघ्र ही अतीव दु:ख को उत्पन्न करने वाले दाह व पाक को करता है, उसे चिप्प रोग कहते
हैं।
अनुशयी लक्षण
कफपिशितमिहाश्रित्यांतरंगप्रपूयां। बहिरूपशमितोष्णामल्पसंरंभयुक्ताम्॥
विधिवदनुशयीं तामाशु शस्त्रेण भित्वा। कफशमनविशोष्ै: शोध्येद्रोपयेच्चा॥ 47॥