Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / महाव्याधिचिकित्साधिकार:
210
अथार्शरोगाधिकार:
अर्शकथन प्रतिज्ञा
मूढगर्भमखिलं प्रतिपाद्य। प्रोद्यदुद्धतमहामयसंब-।
न्ध्यर्शसामपि निदानचिकित्सां। स्थानरिष्टसहितां कथ्यामि॥ 83॥
भावार्थ : इस प्रकार मूढगर्भ के विषय प्रतिपादन कर महारोग सम्बन्धी अर्श रोग (बवासीर)
के निदान चिकित्सा, उसके स्थान व रिष्टों का (मरणचिह्न) कथन करेंगे इस प्रकार आचार्य प्रतिज्ञा
करते हैं।
अर्श निदान
वेगधारणचिरासनविष्टं-। भाभिघातविषमाद्यशनाद्यै:।
अर्शसां प्रभवकारणमुक्तं। वातपित्तकफरक्तसमस्तै: ॥84॥
भावार्थ : मलमूत्र के वेग को रोकना, बहुत देर तक बैठे रहना, मलावरोध, चोट लगना, विषम
भोजन आदि कारणों से दूषित व इनके एक साथ कुपित होने से पृथक्-पृथक् बात पित्त कफ व रक्तों
से अर्श रोग की उत्पत्ति होती है।
अर्शभेद व वातार्श लक्षण
षड्विधा गुदगदांकुजाति:। प्रोक्रमार्गसहजक्रमभेदात्॥
वातजानि परुषाणि सशूला-। धमानवातमलरोधकराणि॥ 85॥
भावार्थ : वातज, पित्तज, कफज, रक्तज, सिन्नपातज एवं सहज इस प्रकार अर्श (बवासीर)
के छह भेद है। इनमें वातज अर्श कठिना होते है एवं शूल अघमान (अफराना) वात व मलरोध आदि
लक्षण उसमें उत्पन्न होते हैं।
पित्तरक्त कफार्श लक्षण
पित्तरक्तजनितानि मृदून्य। त्युष्णमस्रमसकृद्विसृजंति॥
श्लेष्मजान्यपि महाकठिनान्यत्युग्रकणडुरतराणि बृहन्ति॥ 86॥
भावार्थ : पित्त व रक्तज अर्श मृदु होते हैं। अत्युष्ण रक्त जिनमें बार-बार पडता है। श्लेष्मज
अति कठिन होते हैं। देखने में अन्य अर्शी की अपेक्ष बडे होते हैं एवं उसमें बहुत अधिक खुजली चलती
है।
सिन्नपातसहजार्श लक्षण
सर्वजान्यखिललक्षणल़याणीक्षितानि सहजान्यतिसू़मा-।
णयुक्तदोषसहितान्यतिकृच्छ्राणयर्शसां समुदितानि कुलानि॥ 87॥