Skip to content

Chapter 12 · Treatment of the major diseases, part two

PDF page 280 (book page 208)

महाव्याधिचिकित्साधिकार:

279
281
Open chapter 12 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महाव्याधिचिकित्साधिकार: 208 प्रसूता स्त्री के लिए सेव्य औषध मार्कवेष्वपि पिबेद्यवजं सत़्ारमाजयसहितोष्णजलैर्वा॥ पिप्पलीत्रिाकटुकद्वययुक्तं। सैंधवं तिलजामिश्रितमेव॥ 73॥ सत्रिाजातककटुत्रायमिश्रं। मिश्रशोधनपुराणगुडं वा॥ भक्षयेन्मरिचमागधिकाकुस्तुंबरक्वथितसोष्णजलं वा॥ 74॥ भावार्थ : प्रसूता स्त्री को भृंगराज रस में यवक्षर डालकर अथवा घी, उष्णजल यवक्षर मिलाकर अथवा सोंठ मिरच पीपल, सैंधानमक इनको तिल के तैल में मिलाकर पिलाना चाहिए व पुराने गुड के साथ त्रिकटु व त्रिजातक मिलाकर भक्षण करना चाहिए। अथवा मिरच, पीपल व धनिया से क्वथित उष्णजल को पिलाना चाहिए। गर्भिणी आदि के सुखकारक उपाय गर्भिणी प्रसविनीं तदपत्यं। प्रोक्रवातहरभेषजमार्गै:॥ संविनीय सुखितामतियत्ना- iालपोषणमपि प्रविदध्यात्॥ 75॥ भावार्थ : इस प्रकार उपर्युक्त प्रकार वातहर औषधियों के प्रयोगों द्वारा बहुत प्रयत्न से गर्भिणी, प्रसूता व बच्चो की सुखावस्था में पहुँचाना चाहिए। तदनंतर उस बालक का पोषण भी करना चाहिए। बालरक्षाणाधिकार: बालकं बहुविधैषधरक्षा-। रक्षितं कृतसुमंगलकार्यम्॥ यंत्रातंत्रानुतमंत्राविधैन-। मँत्रिातं परिचरेदुपचारै:॥ 76॥ भावार्थ : उस बालक को जातकर्म आदि मंगल कार्य करते हुए अनेक प्रकार की औषधि व यंत्र, तंत्र, मंत्र आदि विधानों के द्वारा रक्षा करनी चाहिए। शिशुसेव्यघृत गव्यमेव नवनतिघृतं वा। हेमचूर्णसहितं वचयात्रा। पाययेच्छिशुमिहाग्निबलेना। त्यल्पमल्पमधिकं च यथावत् ॥77॥ भावार्थ : गाय का मरुखन व घी में सुवर्णभस्म व बच का चूर्ण मिलाकर बालक के अग्निबल के अनुसार अल्पमात्रा से आरंभ कर थोडा-थोडा बढाते हुए पिलाना चाहिए, जिससे आयुष्य, शरीर, कांति आदि वृद्धि होते हैं। धात्री लक्षण दुग्धवत्कृशतरस्तनयुक्तां। शोधितामतिहितामिह धात्रीं। गोत्राजां कुश्लिनीमंपि कुर्यादायुरर्थमतिबुद्धिकराथँ॥ 78॥