Skip to content

Chapter 12 · Treatment of the major diseases, part two

PDF page 273 (book page 201)

महाव्याधिचिकित्साधिकार:

272
274
Open chapter 12 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महाव्याधिचिकित्साधिकार: 201 अर्दित वात चिकित्सा स्वेदयेदसकृदर्दितवातं। स्वेदनैर्बहुविधैर्बहुधोक्रै:। अर्कतैलमपतानकपत्रा-म्लाधिकं दधि च पीतमभुक्त्वा॥ 37॥ भावार्थ : अर्दित वातरोग में भोजन न खिलाकर, अम्लरस व दही को पिलावें पश्चात् अनेक बार कहे गए, नाना प्रकार के स्वेदन विधियों द्वारा, बार-बार स्वेदन करें। आक के तैल का मलिश करें। शुद्ध व मिश्रवात चिकित्सा। शुद्धवाताहितमेतदशोषं। मिश्रितेष्वपि च मिश्रितमिष्टम्। दोषभेदरसभेदविधिराो। योजयेत्प्रतिविधानविशोष्ै:॥ 38॥ भावार्थ : ऊपर अभी तक जो वातरोग की चिकित्सा का वर्णन किया है, वे सम्पूर्ण शुद्धवातारब्ध अर्थात् केवल वात से उत्पन्न रोगों में हितकर है। अन्य दोषों से मिश्रित (युक्त) वातरोगों के लिए भी रसभेद, दोषभेद व तत्तद्रोगों के प्रतीकार विधान को जाननेवाला वैद्य, तत्तद्रोषों के प्रतिकूल, ऐसी मिश्रित चिकित्सा करें। पक्षघात अर्दितवात चिकित्सा पक्षघातमपि साधु विशोध्या- । स्थापनाद्यखिलरोगचिकित्सा॥ संविधाय विदितार्दितसंराम्। स्वेदनैरुपचरेदवपीडै:॥ 39॥ भावार्थ : पक्षघात रोगी को अच्छी तरह विरेचन कराकर, आस्थापनाबस्ति आदि वातरोगों के लिए कथित, सम्पूर्ण चिकित्सा करनी चाहिए। अर्दित वातरोगी को स्वेदन व अवपीडन नस्य आदि से उपचार करना चाहिए। आर्दितवात के लिए कासादि तैल काशदर्भकुशपाटलबिल्व। क्वाथभागयुगलैकसुदुग्धम्॥ तैलमर्धमशिलं परिपक्वं। सर्वथार्दितविनाशनमेतत्॥ 40॥ भावार्थ : कास तृण, दर्भी, कुश, पाढ, बेल इनके दो भाग क्वाथ एक भाग दूध एवं उससे (दूध से) आधा भाग तैल डालकर पकावें। ऐसे तैल को नस्य आदि के द्वारा प्रयोग करें, तो आर्दितवात को विनाश करता है। गृध्रसी प्रभूतिवात रोग चिकित्सा गृघ्रसिप्रभृतिवातविकारा-। न्ररक्तमोक्षणमहानिलरोग-॥ प्रोक्रसर्वपरिकर्मविधानै:। साध्येदुरुतरैषध्योगै:॥ 41॥ भावार्थ : गृध्रसि आदि महावात विकार में रक्तमोक्षण करके पहले कहे गए उत्तम औषधियों