Skip to content

Chapter 11 · Treatment of the major diseases, part one

PDF page 232 (book page 160)

महामयाधिकार:

231
233
Open chapter 11 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महामयाधिकार: 160 प्रमेह का लक्षण स पूर्वरूपेषु बहूदकं यदा। स्रवेत्प्रमेहीति विनिर्दिशोन्नरं॥ प्रमीढ इत्येव भवेत्प्रमेहवान्। मधुप्रमेही पिटकाभिरन्वित:॥ 10॥ भावार्थ : जब पूर्व रूप प्रकट होते हुए यदि अधिक मूत्र को विसर्जन करने लगेगा, तब उसे प्रमेह रोग कहना चाहिए। प्रमेहवान् को प्रमीढ ऐसा कहते हैं। यदि प्रमेह की चिकित्सा शीघ्र नहीं की जावे तो, वही कालांतर में मधुमेह के रूप को धारण कर लेता है। इसलिए रोगी मधुमेही कहलाता है एवं प्रमेहपिटिका (फुंशी) से युक्त होता है। दशविध प्रमेहपिटका: शराविका सर्षपिका सजालिनी। सपुत्रिणी कच्छपिका मसूरिका॥ विदारिका विद्रधिकालजी मता। प्रमेहिणां स्यु:पिटका दशैव ता:॥11॥ भावार्थ : शराविका, सर्पपिका, जाहिनी, पुत्रिणी, कच्छपिका, मसूरिका, विदारिका, विद्रधिका, अलजी, विनता इस प्रकार वह प्रमेहपिटक दश प्रकार के हैं। शराविका लक्षण समेचका क्लेदयुतातिवेदना। सनिम्नमध्यिन्नततोष्ठसंयुता॥ शरावसंस्थानवरप्रमाणता। शराविकेति प्रतिपाद्यते बुधै:॥12॥ भावार्थ : वह पिटक अनेक वर्ण व स्राव युक्त हो, अतिवेदना युक्त हो उसका मध्यभाग नीचा व किनारा ऊँचा होकर सरावेके आकार में हो, तो उसको विद्वान् लोक शराविका कहते हैं। सर्षपिका लक्षण सशीघ्रपाका महती सवेदना। ससर्षपाकारसमप्रमाणता॥ ससू़मका स्वल्पघना द्विधा च सा। प्रभाषिता सर्षपिका विदग्धकै:॥13॥ भावार्थ : जल्दी पकने वाला, अतिवेदना से युक्त, सरसों के आकार के बराबर होता हो, छोटे- छोटे हो, ऐसे पिटकों को विद्वान् लोक सर्षपिका कहते हैं। जालिनी लक्षण समांसनाडीचयजालकावृता। महाशयात्यर्तिसतोदनान्विता॥ सुस्निग्धसंस्रावि ससू़मरंध्रका। स्तब्धा सजालिन्यपि कीत्र्यते तत:॥14॥ भावार्थ : जो माँस व नाडी समूह के जाले से आवृत हो, बडा हो, अत्यन्त पीडा व तोदन से युक्त हो, स्निग्ध हो, जिससे स्राव होता हो, सू़मरंध्रों से युक्त हो, स्तब्ध हो उसको जालिनी पिटक कहते हैं।