Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / महामयाधिकार:
161
पुत्रिणी, कच्छपिका, मसूरिका लक्षण
ससू़मकाभि: पिटकाभिरन्विता। प्रव़यते सा महती सपुत्रिणी।
महासमूलातिघनार्तिसंयुता। सकच्छपापृष्टनिभातितोदना॥ 15॥
सदापि संशल़णगुणातिखेदना1। निगद्यते कच्छपिकापि पणिडतै:।
मसुरकाकारवरप्रमाणा मनाक् सतोदा च मसूरिकोक्रा॥16॥
भावार्थ : सू़मपिटक युक्त हो व बडी हो, उसे पुत्रिणी कहते हैं एवं मूल में जो बडी हो, बडे
भारी पीडा से युक्त हो, कछुवे के पीठ के समान आकार वाली हो, अतितोदन से युक्त हो, चिकनी हो,
अत्यन्त खेद उत्पन्न करने वाली हो उसे विद्वान् लोग कच्छपिका कहते हैं। मसूर के आकार से युक्त व
तोदन से सहित पिटक को मसूरिका कहते हैं।
विदारी, विद्रधि, विनता का लक्षण
विदारिका कंदकठोरवृत्तता। विदारिका वेदनया समन्विता।
सविद्रधि: पंचविध: प्रकल्पित:। समस्तदोष्ैरपि कारितै: पुरा॥ 17॥
सवर्णक: शीघ्रविदाहितायास्साविद्राधिश्चेद्विविधो मयोदित:।।
उन्नम्य तीव्रैर्दहति त्वचं सा स्फोटैर्वृता कृष्णतरातिरक्ता ॥ 18॥
तृणमोहसंजूर्तिकरी सदाहा भूयिष्ठकष्टाप्यलजी समुक्ता।
पृष्ठोदराद्यन्यतरप्रसिद्धाधिस्थानभूता महती सतोदा॥ 19॥
गाढातिरुक्क्लेदयुता सनीला। संकल्पितेयं विनता: विराजिता ॥
त्रिादोषजास्सर्वगुणास्समस्तास्त्रिदोषल़मांकितवर्णयुक्ता॥ 20॥
भावार्थ : विदारिका कंद के समान कठोर व गोल जो रहती है, उसे विदारिका कहते हैं। समस्त
दोषों से उत्पन्न, वेदना से युक्त विद्रधि पाँच प्रकार से विभक्र है। फिर भी मुख्य रूप से यहाँ सवर्णक
व शीघ्रविदाहि के भेद से दो ही प्रकार से वर्णन किया है। उठती हुई जो त्वचा में खूब दाह उत्पन्न करती
हो, फफोले से युक्त हो, जिसका वर्ण काला व लाल हो, तृषा व मोह दाह को करती हो, जो अत्यन्त
कष्टमय हो उसे अलजी कहते हैं। पृष्ठ उदर स्थानों में से किसी एक स्थान में होकर उत्पन्न अत्यन्त तोदन
से (सुई चुभने जैसी पीडा) युक्त, पीडा व गाढ स्राव से युक्त नीलवर्ण वाली, इसे विनता कहते हैं। तीन
दोषों से पिटिकाओं की उत्पत्ति होती है। इसलिए इसमें तीनों दोषों में कहे गए लक्षण गुण आदि पाये
जाते हैं।
1. भेदना