Skip to content

Chapter 9 · Treatment of pitta diseases

PDF page 205 (book page 133)

पित्तरोगाधिकार:

204
206
Open chapter 9 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / पित्तरोगाधिकार: 133 के साथ-साथ आगे वर्णन करेंगे। रास्नादिलेप रास्नाहरेणुशतपुष्पसुरेन्द्रकाष्ठ - कुष्ठागरुस्तगरबिल्वबलाप्रियालै:॥ क्षीराम्लपिष्टधृततैलयुतैस्सुखोष्णै। रालेपयेदनिलशोणितवारणार्थम्॥ 36॥ भावार्थ : रास्ना, रेणुका का बीज, सौंफ, देवदारु, कूट, अगरू, तगर, बेलफल, बला, चिरौंजी, इन औषधियों को दूध व अम्ल पदाथोँ के साथ पीसकर उसमें घी और तेल को मिलायें। फिर उसे थोडा गरमकर लेप करने से वातरक्त रोगदूर हो जाता है। मुद्रादिलेप मुeाढकीतिलकलायमसूरमाष - गोधूमशालियवपिष्टमयैर्विशिष्टै:॥ आलेपयेत् घृतगुडेक्षुरसातिशीतै:। क्षीरान्वितैरसृजि पित्तयुते प्रगाढम्॥ 37॥ भावार्थ : पित्त प्रबल वातरक्त में मूंग, अरहर, तिल, मटर, मसूर, उडद, गेहँू, धान, यव इनके पिष्ट में घी, गुड, इक्षुरस दूध इन अत्यन्त ठणडे पदाथोँ का मिलाकर फि र गाढा लेपन करना चाहिए। पुनर्नवादि लेप श्वेतापुनर्नवबृहत्यमृतातसीना। मेरणडयष्टिमधुशिग्रुतिलेक्षुराणाम्॥ सक्षरमूत्रापरिपिंष्टसुखोष्णकल्कै - रालेपयेदतिकफोल्वणवातरक्ते॥ 38॥ भावार्थ : कफ प्रबल वातरक्त में सफेद पुनर्नवा, बडी कटेली, गिलोय, एरंड, मुलैठी, सेंजन, तिल, गोखरू इनको क्षर व गोमूत्र के साथ पीसकर उस कल्क को लेपन करना चाहिए। जम्ब्वादिलेप जंबूकदंबवृहतीद्वयनबिंरम्भा। बबिं्यंबजोत्पलसुगंधिसृगालविन्न॥ कल्कैर्घृतेक्षुरसदुग्ध्युतानि शीतै-रालेपयेदधिकमारुतशोणितेःस्मिन्॥39॥ भावार्थ : वात प्रबल वातरक्त में जामुन, कंदबवृक्ष, दोनों (छोटी बडी) कटेली, नीम, केला, कुंदरु, कमल, नील कमल, पिप्पली मूल, पृस्नपर्णी, इन सबको घी, इक्षुरस, दूध में पीसकर इस कल्क को ठणडा ही लेपन करना चाहिए। मुस्तादिलेप मुस्ताप्रियालुमधुकाम्रविदारिगंधा-दूवाँबुजासितपयोजशतावरीभि:॥ भूनिंबचंदनकशोरुककुष्ठकाष्टा-पुष्पै:प्रलेप इह सर्वजशोणितेषु॥40॥ भावार्थ : सिन्नपातज वातरक्त में नागरमोथा, चिरौंजी, मुलैठी, आम की छाल, शातपर्णी,